ادبیات شفاهی از غنیترین گنجینههای میراث فرهنگی هر ملت به شمار میرود. آشنایی کودکان و نوجوانان با ادبیات شفاهی، افزون بر لذت و سرگرمی، آنها را از راه لالاییها، متلها، افسانهها و دیگر گونههای شفاهی، با زندگی واقعی، رنجها، خواستهها و آرزوهای مردمان کشور خود و دیگر کشورها در گذشته آشنا میکند.
ادبیات شفاهی به کودکان و نوجوانان نشان میدهد که مردم، بهویژه کودکان، در درازای تاریخ ـ از دوران غارنشینی تا شهرنشینی ـ چگونه اوقات فراغت خود را میگذراندهاند و چگونه از راه متلها و افسانهها، شیوههای زیستن، ارزشها و تجربههای زندگی را میآموختهاند.
راهکارهای ترویج ادبیات شفاهی
ویژهٔ آموزگاران، دبیران و کتابداران
۱. گفتوگوی آغازین در کلاس
- از دانشآموزان بپرسید:
- آیا تاکنون کسی برایشان لالایی خوانده است؟
- آیا افسانهای شنیدهاند؟
- آیا میتوانند متل یا ترانه–متلی بخوانند؟
- پاسخها را روی تختهٔ کلاس بنویسید تا میزان آشنایی دانشآموزان با بخشهای مختلف ادبیات شفاهی مشخص شود.
۲. روایت تجربههای شخصی
- از دانشآموزانی که با ادبیات شفاهی آشنا هستند بپرسید چگونه و از چه راهی با آن آشنا شدهاند.
- از آنها بخواهید:
- لالایی، متل یا ترانهای را در کلاس بخوانند.
- نام افسانههایی را که شنیدهاند بیان کنند.
- اگر آشنایی از راه کتاب بوده است، کتاب یا کتابها معرفی شوند.
۳. تحلیل ویژگیهای ادبیات شفاهی
- از دانشآموزان بخواهید هرچه دربارهٔ ویژگیهای لالاییها، متلها و افسانهها میدانند یا دریافتهاند بیان کنند.
- سپس آموزگار، دبیر یا کتابدار با استفاده از منابعی مانند «تاریخ ادبیات کودکان ایران» (جلد اول) دربارهٔ ادبیات شفاهی و گونههای آن توضیح میدهد، از جمله:
- لالاییها
- متلها و ترانه–متلها
- ترانههای کار، بازی، آموزشی و مناسبتی
- افسانهها
- چیستانها و لطیفهها
- برای هر گونه، نمونههایی خوانده میشود و با کمک دانشآموزان، ویژگیهای آن استخراج میگردد.
۴. معرفی کتابهای مرتبط
کتابدار یا آموزگار کتابهایی در زمینهٔ ادبیات شفاهی معرفی میکند، از جمله:
- افسانههای صبحی (دو جلد)
- تاریخ ادبیات کودکان ایران (جلدهای ۱ و ۴)
- لالاییها (انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان)
- افسانههای هانس کریستین اندرسن
- افسانههای برادران گریم
برای دسترسی به منابع بیشتر میتوان از فهرست کتابهای مناسب شورای کتاب کودک بهره گرفت.
۵. گردآوری ادبیات شفاهی از سالمندان
- از دانشآموزان خواسته میشود با کمک سالمندان اطراف خود به گردآوری لالایی، متل، حکایت، چیستان، افسانه و لطیفه بپردازند.
- این فعالیت میتواند بهعنوان تکلیف نوروزی در نظر گرفته شود.
- دانشآموزان در سفر به شهرها و روستاها:
- روایتها را به زبان یا گویش محلی ضبط میکنند.
- نام روایتکننده، مکان روایت و تاریخ ضبط را ثبت میکنند.
- فایل یا نوار ضبطشده را به کتابخانهٔ مدرسه تحویل میدهند.
۶. مقایسهٔ روایتها
- ممکن است چند روایت متفاوت از یک افسانه یا متل گردآوری شود.
- مقایسهٔ این روایتها و بررسی تفاوتها و علت آنها، فعالیتی جذاب و آموزنده برای دانشآموزان خواهد بود.
۷. روز ادبیات شفاهی در کتابخانهٔ مدرسه
- کتابدار میتواند یک روز در ماه را به ادبیات شفاهی اختصاص دهد.
- در این روز:
- کتابهای مرتبط روی میزهای کتابخانه چیده میشوند.
- نوارها یا فایلهای صوتی گردآوریشده توسط دانشآموزان ارائه و برخی از آنها برای همه پخش میشود.
- کتابهای تازهٔ مناسب این حوزه نیز معرفی میشوند.
۸. فعالیت گروهی و خلاق
- دانشآموزان گروهبندی میشوند و با استفاده از کتابها و روایتهای صوتی:
- یک نمونه از ادبیات شفاهی را انتخاب میکنند.
- آن را برای دیگران میخوانند یا به شکل نمایش اجرا میکنند.
- سایر دانشآموزان:
- روایتها را مینویسند.
- آنها را تصویرگری میکنند.
- نوشتهها و تصویرها روی دیوار کتابخانه یا مدرسه به نمایش گذاشته میشود.
نقش خانوادهها
خانوادهها نیز میتوانند بسیاری از این راهکارها را در ابعادی کوچکتر در خانه اجرا کنند؛ بهویژه در روزگاری که رسانههای الکترونیکی سهم بزرگی از وقت و توجه کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص دادهاند. استفاده از ادبیات شفاهی میتواند راهی مؤثر برای پیوند دوبارهٔ کودکان با فرهنگ، زبان، تخیل و تجربههای انسانی باشد.
