عنوان فعالیت: آشنایی با پیشهها (مشاغل) از طریق مشاهدهگری و پرسشگری
مخاطب: آموزگاران پایه اول دبستان (نیمه نخست سال تحصیلی)
هدف کلی: دانشآموزان با استفاده از مهارتهای مشاهده (بهرهگیری از حواس) و پرسش از دیگران (مصاحبه حضوری)، با پیشههای مختلف آشنا میشوند و توانایی پرسشگری در آنها تقویت میگردد.
اهداف جزئی:
-
آشنایی با انواع پیشهها و مشاغل در محیط پیرامون
-
تقویت مهارت مشاهده دقیق با استفاده از حواس پنجگانه
-
آشنایی با پرسشهای پایهای (چه چیزی؟ چه کسی؟ چرا؟ کجا؟ چه زمانی؟)
-
پرورش توانایی بیان و گفتوگو درباره مشاهدات
-
ارائه نتایج پژوهش به صورت کلامی یا نقاشی (متناسب با سطح کلاس اول)
توضیح برای آموزگار:
گفتوگو و بیان در پژوهش، پایهای برای تحول اجتماعی و رشد شناخت کودک محسوب میشود. در این مرحله، به جای ارائه پاسخهای آماده، سعی کنید توان پرسشگری را در کودک ایجاد کنید تا او به تدریج بر افکار خود مسلط شود. این فعالیت را میتوان در حوزههای موضوعی مختلف (گیاهان، جانوران، وسایل خانه و...) نیز اجرا کرد.
مراحل اجرا:
گام اول: گفتوگو درباره پیشهها (ایجاد انگیزه)
آموزگار از دانشآموزان میپرسد:
-
«بچهها! پدر و مادرها و بزرگترها برای زندگی کردن، کارهایی انجام میدهند. به این کارها «پیشه» یا «شغل» میگویند.»
-
«شما چه پیشههایی را میشناسید؟ چه کسانی در اطراف ما مشغول کار هستند؟»
دانشآموزان نام پیشهها را میگویند (مثلاً پزشک، آتشنشان، نانوا، معلم، فروشنده، راننده، کشاورز، نقاش ساختمان و...). آموزگار نامها را روی تخته مینویسد یا با نقاشی ساده نشان میدهد.
گام دوم: آشنایی با پرسشهای پایهای
آموزگار با کمک همان پیشهها، کودکان را با پرسشهای اساسی آشنا میکند:
-
«حالا بیایید درباره یکی از این پیشهها بیشتر فکر کنیم. مثلاً درباره «نانوا».»
-
سپس پرسشها را یکی یکی مطرح میکند و کودکان را به فکر کردن و مشورت با هم دعوت مینماید:
|
پرسش |
مثال درباره نانوا |
|---|---|
|
چه کسی؟ |
چه کسی نانواست؟ (یک مرد یا زن که در نانوایی کار میکند) |
|
چه چیزی؟ |
نانوا چه چیزی درست میکند؟ (نان، لواش، سنگک، بربری) |
|
کجا؟ |
نانوا کجا کار میکند؟ (در نانوایی، پشت یک مغازه) |
|
چه زمانی؟ |
نانوا چه زمانی کار میکند؟ (صبح زود، بعضی وقتها عصرها) |
|
چرا؟ |
چرا نانوا کار میکند؟ (تا مردم نان بخورند، برای پول درآوردن) |
گام سوم: مشاهده و پرسشگری در محیط واقعی (تکلیف پژوهشی)
آموزگار از دانشآموزان میخواهد:
-
«این هفته، وقتی به خانه میروید یا در کوچه و خیابان راه میروید، چشمهایتان را خوب باز کنید و پیشههای مختلف را ببینید.»
-
«میتوانید از پدر و مادر یا هر کسی که در آن پیشه کار میکند، سوال بپرسید. مثلاً از نانوا بپرسید: شما چه ساعتی بیدار میشوید؟ چرا این کار را دوست دارید؟»
-
«نتایج مشاهده و پرسشهایتان را میتوانید با نقاشی کشیدن یا برای ما تعریف کردن، به کلاس بیاورید.»
گام چهارم: ارائه نتایج در کلاس
در جلسه بعد، دانشآموزان یافتههای خود را ارائه میدهند:
-
برخی نقاشیهای خود را نشان میدهند (مثلاً نقاشی از نانوایی، فروشگاه، بیمارستان).
-
برخی به صورت کلامی تعریف میکنند که چه دیدهاند و چه پرسشهایی پرسیدهاند.
-
آموزگار با پرسشهای هدایتگر، گفتوگو را غنیتر میکند: «چه چیز دیگری در نانوایی دیدی؟»، «به نظرت نانوا برای درست کردن نان به چه چیزهایی نیاز دارد؟»
گام پنجم: گسترش فعالیت
آموزگار میتواند این فعالیت را در حوزههای موضوعی دیگر نیز تکرار کند:
-
گیاهان: چه گیاهانی در خانه داریم؟ کجا رشد میکنند؟ چه کسی از آنها مراقبت میکند؟ چرا به آب نیاز دارند؟
-
جانوران: چه جانورانی در خانه یا کوچه دیدهایم؟ چه میخورند؟ کجا زندگی میکنند؟
-
وسایل خانه: این وسیله چیست؟ چه کاربردی دارد؟ چه کسی از آن استفاده میکند؟
بخش دوم: توضیحات تکمیلی و نکات کاربردی برای آموزگار
۱. چرا این فعالیت «پژوهشی» است؟
کودکان در این فعالیت مراحل پایهای پژوهش را تجربه میکنند:
-
طرح سوال: با کمک پرسشهای پنجگانه (چه کسی، چه چیزی، کجا، چه زمانی، چرا)
-
مشاهده: نگاه دقیق به محیط پیرامون و استفاده از حواس
-
مصاحبه: پرسیدن از افراد مطلع (نانوا، فروشنده، والدین)
-
ثبت اطلاعات: نقاشی کردن یا به خاطر سپردن برای تعریف کردن
-
ارائه: صحبت در کلاس و نشان دادن نقاشیها
۲. اهمیت پرسشهای پنجگانه
این پرسشها (۵W) پایهای برای همه پژوهشهای آینده کودک هستند. با تمرین این سوالات، کودک یاد میگیرد به پدیدهها از زوایای مختلف نگاه کند:
-
چه کسی؟ (شناسایی فاعل و کنشگران)
-
چه چیزی؟ (شناسایی اشیاء و پدیدهها)
-
کجا؟ (مکان)
-
چه زمانی؟ (زمان)
-
چرا؟ (علت و دلیل)
۳. نکات اجرایی برای گامهای مختلف
گام اول (نام بردن پیشهها):
-
اگر کودکان نام پیشهای را نمیدانند، میتوانید با حرکات نمایشی یا نقاشی ساده آن را معرفی کنید (مثلاً با دست تظاهر به نان پختن کنید).
گام دوم (آشنایی با پرسشها):
-
برای هر پرسش، مثالهای متعدد بزنید تا مفهوم برای کودکان جا بیفتد.
-
میتوانید یک عروسک یا تصویر به کلاس بیاورید و از زبان آن عروسک سوال کنید تا فضای کلاس شادتر شود.
گام سوم (مشاهده و پرسش):
-
حتماً برای والدین اطلاعیه بفرستید و توضیح دهید که کودک باید با یک فرد شاغل (مثلاً نانوا، فروشنده) صحبت کند و آنها همکاری لازم را داشته باشند.
-
به کودکان بیاموزید که قبل از پرسیدن، سلام کنند و مؤدب باشند.
گام چهارم (ارائه):
-
فضای کلاس را به نمایشگاهی از نقاشیها تبدیل کنید.
-
به کودکی که خجالتی است و نمیخواهد صحبت کند، اجازه دهید فقط نقاشی خود را نشان دهد.
-
سوالات شما باید تشویقکننده باشد، نه امتحانی. مثلاً «وای! چه نقاشی قشنگی! اینجا چی کشیدی؟»
۴. مدیریت تفاوتها
-
برخی کودکان ممکن است نتوانند از یک فرد شاغل واقعی پرسش کنند. میتوانند از والدین خود درباره شغلشان بپرسند.
-
اگر کودکی در خانه با هیچ شاغلی ارتباط ندارد، میتواند از تصاویر کتابها یا مجلهها استفاده کند و درباره آن تصویر صحبت کند.
۵. گسترش فعالیت (ایدههای بیشتر)
-
بازی نقش: در کلاس، یک گوشه را به نانوایی، فروشگاه یا مطب دکتر تبدیل کنید و کودکان نقشهای مختلف را بازی کنند.
-
کتاب تصویری: با کمک کودکان، یک کتاب تصویری از پیشههای مختلف درست کنید. هر کودک یک صفحه نقاشی میکشد و شما نام پیشه را زیر آن مینویسید.
-
بازدید میدانی: اگر امکان دارد، کودکان را به یک نانوایی، آتشنشانی یا فروشگاه نزدیک مدرسه ببرید تا از نزدیک مشاهده کنند.
۶. ارزشیابی (آیا به هدف رسیدهایم؟)
شما میتوانید موفقیت این فعالیت را از طریق موارد زیر بسنجید:
-
آیا کودکان با اشتیاق درباره مشاهدات خود صحبت میکنند؟
-
آیا در صحبتهایشان از کلمات پرسشی (کی، کجا، چرا) استفاده میکنند؟
-
آیا نقاشیها جزئیات بیشتری نسبت به قبل دارند (مثلاً فرد شاغل، ابزار کار، مکان کار)؟
-
آیا در موقعیتهای دیگر (مثلاً در حیاط مدرسه) شروع به پرسشگری و مشاهده دقیق میکنند؟
۷. نکته پایانی (در مورد کلاس اولیها)
در نیمه نخست سال تحصیلی، بسیاری از کودکان کلاس اول هنوز مهارت نوشتن ندارند. بنابراین، روش اصلی ارائه میتواند گفتاری و نقاشی باشد. هدف اصلی لذت بردن از کشف کردن و پرسیدن است، نه نوشتن گزارش مفصل. این فعالیت پایهای برای پژوهشهای آینده آنها خواهد بود.
