وری کنیم؟
هدف: دانشآموزان با مفهوم «منابع اطلاعاتی» آشنا شده و بتوانند برای یک موضوع پژوهشی، اطلاعات مورد نیاز خود را از منابع معتبر و به روشهای صحیح گردآوری کنند.
مراحل اجرا:
گام اول: آشنایی با مفهوم «منابع اطلاعاتی» (پرسش و پاسخ)
-
از دانشآموزان بپرسید: «اگر بخواهید درباره یک موضوع مثل "تأثیر فضای مجازی بر زندگی همسالان خود" اطلاعات به دست آورید، به کجاها مراجعه میکنید یا از چه کسانی میپرسید؟»
-
پاسخهای آنها را روی تخته کلاس یادداشت کنید. این پاسخها در واقع همان «منابع اطلاعاتی» هستند. انتظار میرود دانشآموزان موارد زیر را نام ببرند:
-
منابع مکتوب: کتابها، مجلات، روزنامهها، دایرةالمعارفها.
-
منابع دیجیتال: نرمافزارها، وبسایتها، پایگاههای اطلاعاتی اینترنتی.
-
منابع انسانی: معلمان، استادان، کتابداران، دانشمندان، پژوهشگران.
-
منابع تجربی: صاحبان مشاغل و حرفهها، افراد باتجربه، بازدید از مکانها (موزهها، کارخانهها، آزمایشگاهها).
-
گام دوم: معرفی دو راه اصلی برای جستوجوی اطلاعات
پس از آشنایی با انواع منابع، به دانشآموزان توضیح دهید که برای جمعآوری اطلاعات از این منابع، دو روش کلی وجود دارد: جستوجوی اصلی و جستوجوی جنبی.
۱. جستوجوی اصلی (پژوهش میدانی و تجربی)
-
توضیح: در این روش، خود دانشآموز مستقیماً به سراغ منبع اطلاعات رفته و دادههای دست اول جمعآوری میکند. این کار از طریق مصاحبه با افراد مطلع، مشاهده، انجام آزمایش، یا بازدید میدانی انجام میشود.
-
فعالیت کلاسی ۱ (برنامهریزی برای جستوجوی اصلی):
-
از دانشآموزان بخواهید با توجه به موضوع انتخابی خود، فهرستی تهیه کنند از:
-
افراد مطلع: چه کسانی (معلم، پزشک، مهندس، صنعتگر، کتابدار و...) میتوانند در مورد موضوع آنها اطلاعات مفیدی داشته باشند؟
-
مکانها: چه مکانهایی (کتابخانه تخصصی، موزه، کارگاه، بیمارستان، ایستگاه هواشناسی و...) برای بازدید میدانی مناسب است؟
-
ابزارها: برای جمعآوری اطلاعات از این افراد و مکانها به چه ابزاری نیاز دارند؟ (مثلاً: ضبطصوت، دفتر یادداشت، دوربین عکاسی، پرسشنامه)
-
-
سپس از آنها بخواهید سوالات مصاحبه یا پرسشنامه خود را طراحی کرده و یا متن نامه اداری برای هماهنگی بازدید را بنویسند.
-
۲. جستوجوی جنبی (پژوهش کتابخانهای و اینترنتی)
-
توضیح: در این روش، دانشآموز به سراغ اطلاعاتی میرود که دیگران قبلاً درباره موضوع مورد نظر ثبت و ضبط کردهاند. این اطلاعات در کتابها، مجلات، روزنامهها، وبسایتها و نرمافزارها یافت میشود.
-
نکته کلیدی: تأکید کنید که هنگام استفاده از این منابع، ثبت دقیق مشخصات آنها (کتابشناسی) الزامی است تا مشخص شود اطلاعات از کجا به دست آمدهاند.
-
فعالیت کلاسی ۲ (تمرین جستوجوی جنبی):
-
از دانشآموزان بخواهید برای موضوع پژوهش خود، یک منبع کتاب، یک منبع مجله و یک منبع روزنامه (یا وبسایت معتبر) پیدا کنند.
-
سپس با استفاده از برگههای یادداشت، اطلاعات مفید را از این منابع استخراج کرده و همراه با مشخصات کامل منبع (نام نویسنده، سال انتشار، عنوان کتاب/مقاله، ناشر و...) یادداشتبرداری کنند.
-
گام سوم: بحث و گفتوگوی کلاسی
-
در جلسه آینده، چند نمونه از کارهای دانشآموزان (فهرست منابع، سوالات مصاحبه، پرسشنامهها و یادداشتهای کتابخانهای) را در کلاس مطرح کنید.
-
درباره نقاط قوت و ضعف آنها با مشارکت خود دانشآموزان گفتوگو کنید تا اشکالات رفع شده و روش صحیح جمعآوری اطلاعات در ذهن آنها نهادینه شود.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم
برای اینکه این فعالیت به بهترین شکل ممکن اجرا شود، نکات زیر میتواند راهگشا باشد:
۱. تفاوت بین منبع اطلاعات و خود اطلاعات
-
به دانشآموزان یادآوری کنید که منبع، "ظرف" اطلاعات است. یک کتاب (منبع) ممکن است پر از اطلاعات درست یا نادرست باشد. بنابراین، صرف پیدا کردن یک منبع کافی نیست، بلکه باید به اعتبار منبع نیز توجه کرد. (مثلاً برای یک موضوع علمی، یک وبسایت شخصی معتبر نیست، اما وبسایت یک دانشگاه معتبر است.)
۲. آموزش اعتبارسنجی منابع (به ویژه اینترنت)
-
در مورد جستوجوی جنبی، یک جلسه کوتاه به این موضوع اختصاص دهید که چگونه یک وبسایت معتبر را تشخیص دهیم؟ به مواردی مثل پسوند دامنه (.edu / .org / .sch)، وجود نام نویسنده، تاریخ بهروزرسانی، و منبع دار بودن اطلاعات اشاره کنید.
۳. راهنمایی برای جستوجوی اصلی
-
مصاحبه: به دانشآموزان بیاموزید که قبل از مصاحبه، هدف خود را مشخص کرده و سوالات را از قبل آماده کنند. در جلسه مصاحبه، مؤدب باشند و ضمن کسب اجازه، از صحبتها یادداشت بردارند یا با اجازه، صدای مصاحبه را ضبط کنند.
-
پرسشنامه: اگر قصد توزیع پرسشنامه دارند، راهنمایشان کنید که سوالات کوتاه، واضح و بدون ابهام باشد و برای پاسخدهی، گزینههای مشخصی در نظر بگیرند.
۴. آموزش روش صحیح یادداشتبرداری (برای جستوجوی جنبی)
-
به دانشآموزان یاد دهید که صرفاً کپی کردن از روی منبع، کار درستی نیست. روشهای زیر را به آنها آموزش دهید:
-
خلاصهنویسی: مطالب مهم را به زبان خودشان خلاصه کنند.
-
نقل قول مستقیم: اگر لازم است دقیقاً جمله نویسنده را بیاورند، آن را داخل "گیومه" قرار دهند تا مشخص باشد عیناً از منبع برداشته شده است.
-
الگوی یادداشتبرداری: به آنها پیشنهاد کنید برای هر یادداشت، از برگههای جداگانه استفاده کرده و بالای هر برگه، عنوان موضوع و منبع اطلاعات را کامل بنویسند تا بعداً دچار سردرگمی نشوند.
-
۵. تأکید بر امانتداری علمی (پرهیز از سرقت علمی)
-
این نکته را بارها تکرار کنید که آوردن مطلب از یک کتاب یا وبسایت بدون ذکر نام منبع، کاری نادرست و شبیه دزدی است. اگر آنها از کودکی به این موضوع عادت کنند، در آینده پژوهشگران مسئولیتی خواهند بود.
۶. ارتباط دو نوع جستوجو
-
به دانشآموزان نشان دهید که این دو نوع جستوجو مکمل یکدیگرند. ابتدا با جستوجوی جنبی (مطالعه) زمینه ذهنی خود را تقویت میکنیم و میفهمیم دیگران چه گفتهاند، سپس با جستوجوی اصلی (مصاحبه، مشاهده، آزمایش) به دنبال پاسخ سوالات جدید خود میگردیم.
