یادداشتبرداری؛ مهارتی کلیدی برای دانشآموز پژوهشگر
هدف: دانشآموزان با روشهای صحیح یادداشتبرداری از منابع گوناگون آشنا شوند و بتوانند اطلاعات مورد نیاز خود را به همراه نظرات شخصی و مشخصات منبع، به صورت منظم ثبت کنند.
نکته مهم برای معلم: آموزش این مهارت باید متناسب با پایه تحصیلی دانشآموزان انجام شود. اگر در پایه اول راهنمایی این مفاهیم تدریس شده، در پایههای بالاتر با یادآوری و تمرین بیشتر، آن را در ذهن آنها نهادینه کنید.
مراحل اجرا:
گام اول: ایجاد انگیزه و آمادگی ذهنی
به دانشآموزان بیاموزید که هنگام مطالعه منابع مختلف (کتاب، مقاله، وبسایت)، ذهن خود را فعال نگه دارند. یعنی صرفاً به خواندن اکتفا نکنند، بلکه نسبت به مطالب، کنجکاو بوده و نقطهنظرها، سوالات و ایدههایی که به ذهنشان میرسد را یادداشت کنند.
گام دوم: آشنایی با انواع یادداشتبرداری (با مثال)
انواع یادداشتبرداری را روی تخته کلاس بنویسید و برای هر کدام، با استفاده از یک کتاب یا مقاله که در دست دارید، مثال بزنید.
۱. نقل قول مستقیم:
-
توضیح: در این روش، عین عبارت یا جمله نویسنده را بدون کوچکترین تغییری یادداشت میکنید. این کار وقتی مفید است که جملهای بسیار زیبا، دقیق یا مهم باشد و تغییر دادن آن به معنی از بین بردن اصل مطلب باشد.
-
نکته: حتماً عبارت نقلشده را داخل «گیومه» قرار دهید.
-
مثال:
«روش علمی شامل مراحلی است که باید برای انجام یک آزمایش دقیق دنبال شود.»
-
(منبع: کتاب «روش علمی»، نوشته آیزاک آسیموف و آنتونی فردریگ، صفحه ۲۳)
-
۲. نقل قول غیرمستقیم (بازنویسی):
-
توضیح: در این روش، منظور و مفهوم جمله نویسنده را با زبان و بیان خودتان بازگو میکنید. این کار وقتی مفید است که بخواهید مطلب را سادهتر کنید یا با سایر یادداشتهایتان هماهنگ باشد. توجه کنید که نباید در فکر اصلی نویسنده تغییر ایجاد کنید.
-
مثال:
برای انجام یک آزمایش علمی دقیق، باید یک سری مراحل مشخص را به ترتیب دنبال کرد. به این مراحل، روش علمی میگویند.
-
(منبع: برگرفته از کتاب «روش علمی»، ص ۲۳)
-
۳. خلاصهنویسی:
-
توضیح: گاهی مطلبی که میخواهید از آن استفاده کنید بسیار طولانی است. در این صورت میتوانید آن را خلاصه کنید. دو روش برای خلاصه کردن وجود دارد:
-
خلاصهسازی با حذف بخشهایی از متن: بخشهای اضافی را حذف کرده و فقط نکات کلیدی را باقی میگذارید. برای نشان دادن محل حذف، از سه نقطه (...) استفاده کنید.
-
خلاصهنویسی به زبان خود: پس از مطالعه یک مطلب طولانی، آن را با زبان خودتان و به صورت خلاصه یادداشت کنید. (این حالت در واقع ترکیبی از نقل قول غیرمستقیم و خلاصهسازی است.)
-
۴. ثبت نقطهنظرات شخصی:
-
توضیح: این بخش بسیار مهم است. در حین مطالعه، ممکن است سوالی برایتان پیش بیاید، با نویسنده موافق یا مخالف باشید، یا ایدهای برای ادامه پژوهش به ذهنتان برسد. این یادداشتها، نشانه ذهن فعال و خلاق شماست.
-
نکته: برای جلوگیری از اشتباه شدن با اصل مطلب، این نظرات را داخل کروشه [...] یا با رنگی متفاوت بنویسید و علامت بزنید که نظر شخصی شماست.
-
مثال:
[به نظر من، این روش برای آزمایشهای ساده خوب است، اما برای آزمایشهای پیچیدهتر شاید نیاز به مراحل بیشتری داشته باشیم.]
گام سوم: فعالیت عملی کلاسی
-
آمادهسازی ابزار: از دانشآموزان بخواهید یک پوشه، چند برگه سفید (ترجیحاً برگههای جداگانه برای هر یادداشت) و یک گیره تهیه کنند.
-
انتخاب منبع: برای جلسه آینده، هر دانشآموز یک کتاب (یا یک فصل از کتاب) را که به موضوع پژوهشش مرتبط است، انتخاب کند.
-
یادداشتبرداری: از آنها بخواهید از نکات اصلی کتاب، به دو شکل نقل قول مستقیم و غیرمستقیم یادداشت بردارند. همچنین نقطهنظرات شخصی خود را نیز در برگهها بنویسند.
-
ثبت مشخصات منبع: تأکید کنید که در بالای هر برگه یادداشت، حتماً مشخصات کامل منبع (نام نویسنده، عنوان کتاب، ناشر، سال انتشار و شماره صفحه) قید شود. این کار برای استفاده بعدی و استناددهی ضروری است.
-
ساماندهی: یادداشتها را به ترتیب موضوع یا هر نظم دلخواه دیگر، با گیره لای پوشه بگذارند و به کلاس بیاورند.
گام چهارم: ارائه و بازخورد در کلاس
در جلسه بعد، به چند نفر از دانشآموزان فرصت دهید تا یادداشتهای خود را برای کلاس بخوانند. پس از هر خواندن، با مشارکت سایر دانشآموزان، به نکات قوت و ضعف کار اشاره کنید و اشکالات را یادآور شوید. این کار به تثبیت یادگیری کمک شایانی میکند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم (برای راهنمایی بهتر دانشآموزان)
برای اینکه این آموزش عمیقتر و کاربردیتر شود، به نکات زیر توجه کنید:
۱. چرا یادداشتبرداری این قدر مهم است؟
به دانشآموزان توضیح دهید که ذهن انسان، گنجایش نگهداری تمام جزئیات را ندارد. یادداشتبرداری یعنی ذخیرهسازی هوشمندانه اطلاعات تا در زمان نوشتن مقاله یا گزارش، به راحتی در دسترس باشند. همچنین از دزدیدن ناخواسته نظرات دیگران (سرقت علمی) جلوگیری میکند.
۲. تفاوت خلاصهنویسی با نقل قول غیرمستقیم
-
نقل قول غیرمستقیم: معمولاً یک پاراگراف یا یک ایده مشخص را به زبان خود بازنویسی میکنید. طول آن معمولاً با متن اصلی برابر یا کمی کمتر است.
-
خلاصهنویسی: یک مطلب چند صفحهای را به یک پاراگراف یا حتی چند خط تبدیل میکنید و فقط به مهمترین نکات اشاره دارید.
۳. اهمیت ذکر شماره صفحه
این نکته را بارها تکرار کنید. در هنگام نوشتن مقاله، اگر یادداشتبردار شماره صفحه را ثبت نکرده باشد، یا باید ساعتها وقت بگذارد و دوباره منبع را پیدا کند، یا از ذکر منبع صرفنظر کند که این کار از نظر علمی نادرست است.
۴. چگونه نقطهنظرات شخصی را ثبت کنیم؟
به دانشآموزان بیاموزید که برای ثبت نظرات خود از نمادهای مشخصی استفاده کنند، مثلاً:
-
[نظر من:]
-
[سوال:]
-
[ایده برای ادامه:]
-
[مخالفم به دلیل:]
این کار باعث میشود هنگام مرور یادداشتها، بتوانند به سرعت نظرات خود را از مطالب نویسنده تفکیک کنند.
۵. پیشنهاد یک سیستم منظم برای برگههای یادداشت
به دانشآموزان پیشنهاد کنید برای هر منبع یا هر موضوع جداگانه، از برگههای مجزا استفاده کنند و در بالای هر برگه، یک سربرگ اطلاعاتی به این شکل درست کنند:
| موضوع پژوهش: تأثیر شبکههای اجتماعی بر نوجوانان |
| منبع: کتاب «نسل دیجیتال»، نوشته رضا محمدی، نشر علم، ۱۳۹۹ |
| شماره صفحات: ۴۵ تا ۴۸ |
سپس در پایینتر، یادداشتها را با ذکر شماره صفحه هر قسمت بنویسند.
۶. تمرین تدریجی برای نهادینه شدن مهارت
این مهارت را در طول سال تحصیلی و در فعالیتهای مختلف تکرار کنید. مثلاً:
-
از آنها بخواهید برای یک روزنامه، یادداشتبرداری کنند.
-
برای یک فیلم مستند کوتاه، یادداشت بردارند.
-
یادداشتهای یکدیگر را نقد کنند.
با این تمرینها، یادداشتبرداری به عادت همیشگی آنها در مواجهه با هر منبع اطلاعاتی تبدیل خواهد شد.
