عنوان فعالیت: پرسیدن درباره آب
مخاطب: آموزگاران پایه اول دبستان (مناسب برای اجرا در فروردین و اردیبهشت ماه)
هدف کلی: دانشآموزان با روش «طرح پرسش» آشنا میشوند و یاد میگیرند برای درک درستی یا نادرستی مطالب، از شیوه آزمون و خطا استفاده کرده و پاسخ دقیق را به دست آورند.
اهداف جزئی:
-
تقویت مهارت پرسشگری در کودکان
-
آشنایی با روش آزمون و خطا برای یافتن پاسخ
-
توانایی طرح سوال در چارچوب یک موضوع مشخص (آب)
-
ارائه نتایج پژوهش به صورت جملههای کوتاه (برای کودکانی که مهارت نوشتن پیدا کردهاند)
زمان مناسب اجرا:
این فعالیت پس از آنکه دانشآموزان با مهارتهای مشاهده، مصاحبه، آمارگیری و طبقهبندی آشنا شدند، در ماههای فروردین و اردیبهشت قابل اجراست. در این زمان، بیشتر کودکان میتوانند نتیجه کار خود را در قالب جملههای کوتاه بنویسند.
مراحل اجرا:
گام اول: گفتوگو درباره آب (ایجاد انگیزه)
آموزگار از دانشآموزان میپرسد:
-
«بچهها! آب چه فایدههایی برای ما دارد؟»
-
«آب به چه دردی میخورد؟»
کودکان هر چه میدانند میگویند: مینوشیم، با آن وضو میگیریم، لباس میشوییم، گلها را آب میدهیم، حمام میکنیم و...
گام دوم: دعوت به پرسشگری
آموزگار پس از شنیدن پاسخها، میگوید:
-
«چه خوب! شما خیلی چیزها درباره آب میدانید. حالا بیایید فکر کنیم چه چیزهایی درباره آب نمیدانیم و دوست داریم بدانیم.»
-
«هر کسی هر سوالی که درباره آب به ذهنش میرسد، بگوید.»
آموزگار خود نیز با طرح سوالات جدید، کودکان را به فکر کردن وامدارد:
-
«آب از کجا میآید؟»
-
«آب رنگ دارد؟»
-
«چرا آب باران تمیز است، ولی آب رودخانه گِلآلود است؟»
-
«آیا همه آبها برای آشامیدن خوب هستند؟»
-
«اگر آب نباشد، چه میشود؟»
-
«آیا آبهای روی زمین تمام میشوند؟»
گام سوم: انتخاب چند پرسش برای بررسی
از میان سوالات مطرح شده، آموزگار چند پرسش را که برای کودکان ملموستر و قابل بررسی است، انتخاب میکند. مثلاً:
-
«آیا آب رنگ دارد؟»
-
«آیا همه آبها مزه یکسانی دارند؟»
-
«آیا آب همیشه روان است یا گاهی ساکن میماند؟»
گام چهارم: آزمون و خطا (پژوهش عملی)
آموزگار کودکان را راهنمایی میکند تا با روش ساده «آزمون و خطا» به پاسخ برسند. مثلاً برای پرسش «آیا آب رنگ دارد؟»:
-
آزمایش: یک لیوان آب بردارید. یک قاشق چایخوری داخل آن بیندازید. آیا قاشق را میبینید؟ (بله)
-
مقایسه: حالا یک لیوان شیر بردارید. قاشق را داخل شیر بیندازید. آیا قاشق دیده میشود؟ (نه)
-
نتیجهگیری: پس آب رنگ ندارد و شفاف است، ولی شیر سفید است و چیزها در آن دیده نمیشوند.
برای پرسش «آیا همه آبها مزه یکسانی دارند؟»:
-
آزمایش: آب آشامیدنی را بچشید. آب نمک را بچشید (با احتیاط و راهنمایی). آب شکری را بچشید.
-
نتیجهگیری: نه، آبها مزههای مختلفی دارند.
گام پنجم: ثبت نتیجه (نوشتن جملههای کوتاه)
از دانشآموزانی که توانایی نوشتن دارند بخواهید نتیجه پژوهش خود را در یک یا دو جمله کوتاه بنویسند:
-
«آب رنگ ندارد.»
-
«آب شیر و آب نمک مزهشان فرق میکند.»
-
«آب دریا شور است.»
کودکانی که هنوز در نوشتن مشکل دارند، میتوانند نتیجه را نقاشی کنند.
گام ششم: ارائه و گفتوگو
چند نفر از دانشآموزان نتیجه کار خود را برای کلاس میخوانند (یا نقاشی خود را نشان میدهند) و درباره آن گفتوگو میکنند.
گام هفتم: گسترش فعالیت
این فعالیت را میتوان با موضوعات دیگر نیز تکرار کرد:
-
درخت: درخت چه فایدههایی دارد؟ چرا برگ درختان رنگ عوض میکند؟ ریشه درخت چه کاری انجام میدهد؟
-
خورشید: خورشید چه فایدههایی دارد؟ اگر خورشید نباشد چه میشود؟ چرا روزها هوا روشن و شبها تاریک است؟
-
باد: باد چگونه میوزد؟ باد چه چیزهایی را میتواند جابجا کند؟
بخش دوم: توضیحات تکمیلی و نکات کاربردی برای آموزگار
۱. چرا این فعالیت «پژوهشی» است؟
کودکان در این فعالیت مراحل پایهای پژوهش علمی را تجربه میکنند:
-
طرح سوال: چه چیزهایی درباره آب نمیدانیم؟
-
ایجاد فرضیه: شاید آب رنگ داشته باشد / شاید آب رنگ نداشته باشد.
-
آزمایش (آزمون و خطا): امتحان کردن با حواس (دیدن، چشیدن).
-
نتیجهگیری: رسیدن به پاسخ درست.
-
ثبت و ارائه: نوشتن یا نقاشی کردن نتیجه.
۲. تفاوت این فعالیت با فعالیتهای قبلی
در فعالیتهای قبلی (مشاهده، مصاحبه، آمارگیری)، کودکان اطلاعات را از محیط بیرون جمعآوری میکردند. در اینجا، آنها با آزمایش و آزمون و خطا خودشان به کشف میرسند. این اولین گام برای ورود به روش علمی است.
۳. نکات اجرایی برای گامهای مختلف
گام دوم (دعوت به پرسشگری):
-
همه سوالات کودکان را بدون قضاوت بپذیرید، حتی اگر ساده یا عجیب باشند.
-
اگر کودکی سوالی نمیپرسد، او را تشویق کنید: «تو چی دوست داری درباره آب بدونی؟»
-
سوالات آموزگار باید هدایتگر باشد، نه القاکننده. یعنی کودک را به فکر کردن وادار کند، نه اینکه پاسخ را بدهد.
گام چهارم (آزمون و خطا):
-
آزمایشها باید بسیار ساده و بیخطر باشند.
-
برای آزمایش چشیدن آب نمک و آب شکری، حتماً از لیوانهای جداگانه و قاشق تمیز استفاده کنید و به کودکان بگویید فقط یک قطره کوچک بچشند.
-
اجازه دهید کودکان خودشان آزمایش را انجام دهند، نه اینکه فقط تماشا کنند.
گام پنجم (ثبت نتیجه):
-
برای کودکی که هنوز نمیتواند بنویسد، میتوانید خودتان جمله او را زیر نقاشیاش بنویسید.
-
یا میتواند جمله را با حروف ناقص و با خط خودش بنویسد؛ مهم تلاش اوست.
۴. مدیریت سوالات بیپاسخ
ممکن است برخی سوالات کودکان فراتر از توان آنها برای آزمون و خطا باشد (مثلاً «آب از کجا میآید؟»). در این موارد:
-
میتوانید بگویید: «این سوال خیلی خوبی است. بیایید از کتابها کمک بگیریم» و در فرصتی دیگر با کتاب یا تصویر به آن پاسخ دهید.
-
یا بگویید: «این سوال را از پدر و مادرت بپرس و فردا برای ما تعریف کن.»
۵. ارزشیابی (آیا به هدف رسیدهایم؟)
شما میتوانید موفقیت این فعالیت را از طریق موارد زیر بسنجید:
-
آیا کودکان با اشتیاق سوال میپرسند؟
-
آیا میتوانند بین دو چیز مقایسه کنند (مثل آب و شیر) و نتیجه بگیرند؟
-
آیا در موقعیتهای دیگر (مثلاً در حیاط مدرسه) شروع به پرسشگری میکنند؟
۶. گسترش فعالیت (ایدههای بیشتر برای آزمون و خطا)
-
شناوری: چه چیزهایی در آب فرو میروند و چه چیزهایی روی آب میمانند؟ (سنگ، چوب پنبه، برگ، سکه)
-
حلالیت: چه چیزهایی در آب حل میشوند؟ (نمک، شکر، شن، روغن)
-
گیاهان: اگر به یک گیاه آب ندهیم، چه میشود؟
-
نور و سایه: چطور میتوانیم سایه درست کنیم؟
۷. نکته پایانی
هدف نهایی این فعالیت، آموزش «چگونه فکر کردن» است، نه «چه فکر کردن». با تقویت پرسشگری و آزمون و خطا، شما کودکانی پرورش میدهید که در آینده اهل تحقیق و جستوجو خواهند بود.
