آشنایی با بخش‌های مختلف کتاب برای انجام پژوهش دانش‌آموزی

عنوان فعالیت: دانش‌آموز پژوهشگر و شناخت بخش‌های مختلف کتاب

هدف: دانش‌آموزان با بخش‌های گوناگون یک کتاب آشنا می‌شوند و یاد می‌گیرند که برای یافتن پاسخ پرسش‌های خود، به کدام قسمت کتاب مراجعه کنند. این مهارت، پایه‌ای برای پژوهش‌های کتابخانه‌ای است.

مراحل اجرا:

گام اول: آماده‌سازی و انتخاب کتاب

از دانش‌آموزان بخواهید دو کتاب مختلف را برای بررسی به کلاس بیاورند:

1. یک کتاب درسی (از همان پایه یا پایه‌های بالاتر/پایین‌تر)

2. یک کتاب غیردرسی (می‌تواند داستانی، علمی، تاریخی، هنری یا هر موضوع دیگری باشد)

گام دوم: شناسایی و بررسی بخش‌های مختلف کتاب

به دانش‌آموزان توضیح دهید که هر کتاب، مانند یک کارت شناسایی، دارای بخش‌های مختلفی است که هر کدام کاربرد ویژه‌ای دارند. از آن‌ها بخواهید هر دو کتاب خود را به دقت ورق بزنند و بررسی کنند که آیا بخش‌های زیر در آن‌ها وجود دارد یا خیر. سپس در یک برگه، جدولی مانند نمونه زیر تهیه کرده و پاسخ خود را یادداشت کنند.

گام سوم: ارائه و توضیح در کلاس

از چند دانش‌آموز بخواهید که کتاب‌های خود را به بقیه نشان دهند و:

1. بخش‌های مختلف آن را نام ببرند و محل قرارگیری هر یک را نشان دهند.

2. مقدمه کتاب را بخوانند و با کلمات خود توضیح دهند که نویسنده چه هدفی از نوشتن این کتاب داشته است.

3. خلاصه‌ای از موضوع کتاب را از دیدگاه نویسنده (بر اساس آنچه در مقدمه آمده) بنویسند و برای کلاس بخوانند.

گام چهارم: پرسش و پاسخ

پس از هر ارائه، سایر دانش‌آموزان می‌توانند پرسش‌های خود را درباره بخش‌های مختلف کتاب بپرسند. معلم نیز با طرح پرسش‌هایی مانند موارد زیر، بحث را هدایت کند:

• «اگر می‌خواستی بدانی این کتاب درباره فلان موضوع خاص صحبت کرده یا نه، به کدام بخش مراجعه می‌کردی؟»

• «از کجا می‌توانی بفهمی این کتاب برای پژوهش تو مناسب است یا نه؟»

• «اگر به دنبال معنای یک کلمه تخصصی در این کتاب بودی، کجا را جست‌وجو می‌کردی؟»

بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم

برای اینکه این فعالیت عمیق‌تر و اثربخش‌تر شود، به نکات زیر توجه کنید:

۱. چرا آشنایی با بخش‌های کتاب برای دانش‌آموز پژوهشگر مهم است؟

• صرفه‌جویی در زمان: دانش‌آموز با نگاه به فهرست مطالب یا نمایه می‌تواند خیلی سریع بفهمد که یک کتاب برای موضوع او مفید است یا نه، بدون نیاز به خواندن تمام کتاب.

• دسترسی سریع به اطلاعات: نمایه به او کمک می‌کند مستقیماً به صفحه‌ای برود که موضوع مورد نظرش در آن بحث شده است.

• اعتبارسنجی منبع: با نگاه به شناسنامه کتاب (ناشر، سال انتشار، نویسنده) و کتاب‌نامه، می‌تواند از معتبر بودن منبع مطمئن شود.

• درک بهتر هدف کتاب: خواندن مقدمه به او دید کلی و زمینه ذهنی مناسبی برای مطالعه کتاب می‌دهد.

۲. توضیح دقیق‌تر برخی بخش‌ها برای دانش‌آموزان

• نمایه (Index) چیست و چه کاربردی دارد؟

  • نمایه را به یک «نقشه گنج» تشبیه کنید. اگر دانش‌آموز به دنبال مطلب خاصی (مثلاً «تأثیر نور خورشید بر رشد گیاه») در یک کتاب ۳۰۰ صفحه‌ای است، به جای ورق زدن همه صفحات، به نمایه مراجعه کرده و کلمه «نور خورشید» یا «رشد گیاه» را پیدا می‌کند. در مقابل آن، شماره صفحاتی که این موضوع در آن‌ها آمده، نوشته شده است.

• تفاوت «فهرست مطالب» با «نمایه»:

  • فهرست مطالب: در ابتدای کتاب است و ساختار کلی کتاب را نشان می‌دهد (فصل‌ها و بخش‌های اصلی).

  • نمایه: در انتهای کتاب است و جزئی‌ترین مفاهیم را با ذکر صفحه نشان می‌دهد.

• شناسنامه کتاب (صفحه حقوقی):

  • به دانش‌آموزان بیاموزید که این صفحه، مهم‌ترین صفحه برای استناد دادن به کتاب در مقاله‌شان است. اطلاعاتی مانند: عنوان کتاب، نام نویسنده، نام مترجم، ناشر، سال انتشار، نوبت چاپ و شهر محل نشر همگی در این صفحه یافت می‌شود.

۳. نکاتی برای اجرای بهتر فعالیت

• ایجاد تنوع: از دانش‌آموزان بخواهید کتاب‌های متنوعی (داستانی، علمی، درسی، مرجع مثل دایرةالمعارف) به کلاس بیاورند تا با ساختارهای متفاوت آشنا شوند. (مثلاً دایرةالمعارف‌ها نمایه‌های بسیار مفصلی دارند.)

• کار گروهی: می‌توانید دانش‌آموزان را به گروه‌های کوچک تقسیم کنید و به هر گروه یک کتاب بدهید تا بخش‌های آن را کشف کنند و نتیجه را به کلاس گزارش دهند.

• ایجاد چالش: پس از معرفی بخش‌ها، یک مسابقه کوچک برگزار کنید. سوالی بپرسید (مثلاً: «کتاب در چه سالی چاپ شده؟»، «آیا این کتاب درباره فلان موضوع مطلبی دارد؟») و از دانش‌آموزان بخواهید در کمترین زمان ممکن، پاسخ را با استفاده از بخش‌های مختلف کتاب پیدا کنند.

۴. گسترش فعالیت (تکلیف منزل)

از دانش‌آموزان بخواهید برای جلسه آینده، یک موضوع ساده پژوهشی انتخاب کنند و سپس با استفاده از دو کتاب (یک درسی و یک غیردرسی) و با کمک بخش‌های مختلف آن‌ها (به ویژه فهرست مطالب و نمایه)، صفحات مرتبط با موضوع خود را پیدا کرده و به کلاس گزارش دهند. این تمرین، پل ارتباطی بین شناخت ساختار کتاب و استفاده عملی از آن در پژوهش است.