نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

۱۹ اردیبهشت ماه زادروز جبار باغچه بان آموزشگرخلاق و توانمند کودکان ، نمایشنامه نویس و پایه گذار آموزش ناشنوایان در ایران است. موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان در مجموعه کتاب های تاریخ ادبیات کودکان ایران درباره زندگی و تلاش های او در زمینه آموزش و پرورش و ادبیات کودکان ایران پژوهشی گستره انجام داده است که در جلدهای گوناگون تاریخ ادبیات کودکان منتشر شده است. گفتار زیر بخشی از این پژوهش است که به مناسبت زادروز باغچه بان فرزانه طاهری قندهاری سرپرست کتابخانه پژوهشی موسسه گرد آوری کرده است. 

جبار عسگرزاده در سال ١٢٩٨‌خورشیدی زمانی که حدودا ٣۴ ساله بود با کاروان آوارگان آخرین سال های جنگ جهانی اول پس از پشت سر گذاشتن دشواری‌های بسیار و بیماری‌های سخت از راه جلفا به ایران آمد و وارد مرند شد.

عسگرزاده جوان، فرزند یک معمار و شیرینی‌پز بود. که به سبب سختگیری پدرش نتوانست به مدرسه‌ راه یابد. اما پدرش به گفته او خیلی خوش‌صحبت بود. 

اغلب قصه‌هایی که می‌گفت قصه‌هایی بودند از قبیل امیر ارسلا‌ن، کور‌اوغلی، نوش‌آفرین و قصه‌های حماسی گاهی هم از اسکندرنامه یا شاهنامه قصه‌هایی می‌گفت... شبهایی که پس از دکان قنادی، برای نقالی به قهوه‌خانه می‌رفت جبار هم برای گوش دادن با او می‌رفت. به غیر از این، دوران آموزش او در مسجدها گذشت. نزد ١ روحانی به آموختن قرآن پرداخت و سپس زبان فارسی را فراگرفت. از ١۵ سالگی درس و مشق را رها کرد و همچون پدر به کار معماری و شیرینی‌پزی پرداخت. در همین دوره، به دخترانی که تشنه آموختن و یاد گرفتن بودند، در خانه‌های‌شان آموزش می‌داد. در سال ١٢٨۴ در هنگامه درگیری‌های ارمنیان و مسلمانان قفقاز، به سبب هواخواهی از مسلمانان به زندان افتاد. در آنجا، مجله فکاهی ملا نهیب را منتشر کرد. او خبرنگار روزنامه قفقاز و از طنزنویسان و شاعران روزنامه فکاهی ملانصرالدین و مدیر مجله فکاهی لک‌لک ایروان نیز بود.

با این سابقه فرهنگی باغچه بان وارد ایران و شهر مرند شد، به تبریز، شیراز و تهران آمد و در تمام این سال ها در حوزه آموزش کودکان پیش دبستانی، دبستانی و ناشنوایان کار کرد.

او در ابتدا ورودش به ایران در دبستان احمدیه مرند آموزگار شد. بیشتر شاگردان این مدرسه دچار بیماری کچلی و تراخم بودند و او ناچار بود افزون بر آموزش‌ آن‌ها به فکر درمان بیماری‌شان هم باشد. اداره فرهنگ آذربایجان برای بهره‌گیری بیشتر از روش نوی آموزش او، که بازده درخشانی داشت، او را برای کار به تبریز فرا خواند. او کار خود را در دبستان دانش تبریز تنها با ده شاگرد در کلا‌س اول آغاز کرد، عسگرزاده در این مدرسه نیز با پول خود برای کلا‌س تخته‌سیاه و چرتکه فراهم کرد. او برای نخستین بار در این مدرسه برنامه ورزش گذاشت و با همکاری همسر خود، صفیه میربابایی، دختران را هم در کلا‌س ویژه آموزش داد.

در سال ١٣٠٢ طی گفت وگویی با فیوضات رییس فرهنگ آذربایجان و پس از بازدید از کودکستان ارمنیان در تبریز، کودکستانی در این شهر باز کرد و وارد عرصه آموزش کودکان پیش دبستانی شد.

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

اما پیش از او نیز سوابق خوب اما کمی در عرصه آموزش کودکان پیش دبستان در ایران وجود داشت. میرزا تقی خان کاشانی با اثرپذیری از سامانه آموزش و پرورش کشورهای اروپایی به ویژه فرانسه، از نخستین کسانی بود که از لزوم بنیادگذاری مهد کودک یا به گفته خودش دارالامان برای اطفال دو تا پنج ساله در کتاب «تربیة» که در سال ١٢۶٠ در اصفهان منتشر شد سخن گفت. او مینویسد: دارالامان عمارتی است که برای پذیرائی اطفال از دو تا پنج ساله مقرر است، برای آنکه در تمام مدت روز که اقوام و پرستاران اطفال به کسب و کارهای خود مشغولند، اطفال در آن موضع از گزندها و آفتها محفوظ باشند و در پرستاری آنها مواظبت لایقه بعمل آید. درباره برنامه دارالامان ها نیز می گوید: ساعت های روز را در این مواضع برای کارهای سهل تقسیم کرده اند و اطفال را به کارهای مختصر و به آوازها و بازی های ساده مشغول می کنند.

اندیشه های میرزا تقی کاشانی درباره بنیادگذاری کودکستان، و بهره گیری از ابزارهای دیداری و شنیداری در آموزشگاه ها، بسیار جلوتر از زمان خود بود و اجرای آن ها دشوار می نمود، اما انتشار این آموزه ها در نشریه های آن زمان، سبب شد تا جامعه آن روز به ویژه فرهنگ دوستان با شیوه های آموزشی جدید و پیشرفته آشنا شوند.

برخی از اندیشمندان آن دوران که خود، بنیانگذار مدرسه های جدید بودند، برای دگرگونی روش های آموزشی، پیشنهادهای خود را در کتاب های گوناگون منتشر میکردند. میرزا حسن رشدیه از جمله کسانی بود که چند کتاب روش آموزش و ده ها مقاله در نشریات گوناگون، منتشر ساخت و دیگران را به همفکری و همیاری در گزینش روش های نو آموزشی فراخواند.

اندیشه بنیانگذاری کودکستان‌ مانند برخی دیگر از شیوه‌های نو در آموزش و پرورش غرب، از روسیه به ویژه سرزمین‌های هم‌مرز همچون باکو و ‌تفلیس به ایران راه یافت. وارواره کانانیان در سال ١٢٧٩ش. کودکستانی در جلفای اصفهان بنا نهاد و با الگوبرداری از برنامه‌های پرورشی کودکستان‌های روسیه، به آموزش و پرورش کودکان پیش دبستانی پرداخت. مارگاریت سروریان هم که در تفلیس به دنیا آمده بود در سال ١٢٨٩ کودکستانی در تهران بنیاد گذاشت. شوشانیک خانازاد(یان) نیز که زاده تفلیس بود، در سال ١٢٨٣ به ایران آمد و پس از چندی در شهر تبریز کودکستانی بنیان گذاشت. باغچه‌بان از پیشگامان آموزش پیش از دبستان در یادنگارهای  خود در سال ١٣٠٢ به گفت و گوی خود با رییس فرهنگ آذربایجان از کودکستان خانازاد(یان) اشاره می‌کند و می‌نویسد: «… آقای فیوضات از من پرسیدند که آیا درست است که در ممالک مترقی برای تربیت خردسالان سه چهار ساله بنگاه‌هایی وجود دارد. من شنیده بودم که در پایتخت روسیه چنین بنگاه هایی وجود دارد ولی به چشم خود ندیده بودم. ایشان گفتند که ارمنی‌ها در تبریز چنین مؤسسه‌ای دارند و اضافه کردند که می‌خواهند بنگاه مشابهی تأسیس کنند و اینکه آیا من می‌توانم اداره‌ی آن را به عهده بگیرم. به ایشان اطمینان دادم که اگر آن را تأسیس کنند ایشان نادم و من شرمنده نخواهیم شد. فردای آن روز به همراهی آقای فیوضات به کودکستان مرحوم خانزادیان رفتیم. آن بازدید برای من بسیار آموزنده بود. یک هفته طول نکشید که با اقدام آقای فیوضات کودکستانی تأسیس شد. من نام باغچه‌ی اطفال را برای آن پیشنهاد کردم که مقبول افتاد.»

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

جبار باغچه‌بان با الهام از دیدگاه فردریک فروبل که نخستین کودکستان را با نام «باغچه‌ کودکان» در آلمان پایه گذاشت، در سال ١٣٠٣  کودکستان باغچه اطفال را در تبریز باز کرد و در ادامه کار خود در سال ١٣٠۶ در کودکستان شیراز و سپس  از سال ١٣١١ تا ١٣٢٣ در تهران،‌‌ برنامه‌های بسیاری برای آموزش پیش دبستانی تدارک دید و گام به گام آن‌ها را اجرا کرد. در برنامه‌های پرورشی و آموزشی باغچه‌بان برای کودکستان‌ها  قصه گویی همراه با تصویر، خواندن شعر و سرود، ‌اجرای نمایشنامه به زبان مادری، نقاشی گروهی، مجسمه‌سازی، آشنایی با رنگ‌ها و نام درختان و ده‌ها کار نو دیگر برای پرورش کودکان پیش دبستان گنجانده شده بود.

در آغاز بنیادگذاری آموزشگاه های ارمنیان، آن ها نیز همچون رشدیه و باغچه بان، ... متوجه نبود کتاب های درسی و کتاب های کار با کودکان شده بودند.

در سال ١٢٨۴. آرقوتیان کتاب (باغ کودکان)را برای مربیان مهدکودکها و مادران و پدران درباره آموزش کودکان پیش دبستانی در تفلیس منتشر کرد. در پیشگفتار به اهمیت انتشار این کتاب و آموزش پیش دبستانی و زندگی فروبل بنیانگذار نخستین کودکستان در آلمان اشاره میشود. آموزش بازی های گوناگون و کارهای دستی، سرود، آواز و قصههای کودکانه از مطالب این کتاب است.

رافائل بادکانیان ١٢٠٩-١٢٧١ آموزگار، نویسنده و شاعر از نخستین کسانی بود که به آموزش کودکان پیش دبستانی پرداخت. او کودکستانی برای کودکان ارمنی بنیاد نهاد و کوشید با نوشتن کتاب های ساده برای این گروه سنی، آن ها را با طبیعت و محیط پیرامون خود آشنا کند.

قازاروس آقایان ١٢١٩- ١٢٩٠. آموزگار، داستانسرا و شاعر کودکان، قصه پردازی بزرگ بود. مخاطبان آقایان، بیشتر کودکان پیش دبستانی بودند. او در آثارش به زندگی کودکان روستایی، بازی های کودکان و طبیعت توجه بسیار کرده است. بازتاب این رویکرد را در شعرهایش می توان به خوبی دید. او در نوشته هایش کوشیده است بدون خسته کردن کودکان به آموزش آن ها بپردازد.

ماهنامه هاسِکر از سال ١٢٨۴- ١٢٩۶ش. با هدف آموزش عشق به انسان، کار و سرزمین مادری به کودکان، در تفلیس منتشر می شد. بخش مهمی از این نشریه ویژه ادبیات پیش دبستانی بود. در بخش ادبیات پیش دبستانی مطالبی با درونمایه آموزشی درباره گیاهان و جانوران، با هدف آشنا کردن کودکان با طبیعت به چشم می خورد.

باغچه بان نیز همچون پیشگامان تاسیس کودکستان های ارمنی در ایران، گام نخست را تولید منابع کار برای این گروه سنی می بیند و در زندگینامه خود می نویسد: در آن زمان هیچگونه وسایل تربیتی برای کودکان از قبیل کارهای دستی، بازی، نمایشنامه، سرود، شعر و قصه و غیره در ایران وجود نداشت. من به ابتکار خودم این وسایل را که مورد نیاز بود به شکلی حتی غنی تر از آنچه که امروز رایج است (دهه ۴٠) با دست و فکر و قلم خودم تهیه کردم. با استفاده از قصه های عامیانه که از بچگی به یاد داشتم برای بچه ها نمایشنامه و شعر سرودم و چیستان ساختم. برای کار نمایش ماسک انواع حیوانات و حشرات را تهیه کردم. من به جرات و با اطمینان ادعا می کنم که کارهای آن روز من امروز هم قابل رقابت نیست.

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

اولین مشکل کار در آن روز جواب به این سوال بود که هدف باغچه اطفال چیست. من جواب این سوال را یک ماه پس از آغاز به کار پیدا کردم و به این ترتیب هدف و منظور اصلی از تاسیس باغچه اطفال کم کم از ابهام بیرون آمد و به شکل روشنی در ذهنم نقش بست. مشکلات بعدی تهیه ی وسایل رسیدن به هدف ها بود. خوشبختانه خاصیت هزارپیشگی من که از هر نوع استعداد نمونه ای در من وجود داشت به کمکم آمد. از آن جمله علاوه بر معلمی استعداد شاعری و ذوق نقاشی داشتم، روزنامه نویس بودم، هنرپیشگی می دانستم قناد بودم ... قسمت بزرگی از توانایی خود را در این زمینه مدیون پدرم بودم. بنایی و گچ بری و قالبکاری و مجسمه سازی را از او آموخته بودم. مثلا می توانستم برای بچه ها در قالب موش و زنبور و مرغ طرح هایی بسازم که کودک بتواند هم به راحتی راه برود و هم مانند خروس لاری بال بزند و بجنگد. دکوراسیون صحنه های نمایش بچه ها را نیز خود ترتیب می دادم.

بازی های بسیاری برای تربیت فکر و پرورش ذهن کودکان از طریق حس باصره و سامعه درست کردم و آوازها و سرود های بیشماری به منظور تربیت کلی کودکان سرودم. برای تربیت صوت و اعضای تکلم کودکان و برای خوب و روشن حرف زدن آن ها نیز بازی های مخصوص درست کرده بودم ورزش و گردش در کوه و صحرا، قصه گفتن، نقل سرگذشت روزانه خود طفل، نقاشی، منبت کاری، کارهای گلی، انواع بافتنی، دوختن و بریدن تصاویر و آلبوم درست کردن، حتی رختشویی و بنایی و خشت زنی از جمله کارهای برنامه ام بود.

‌جبار باغچه‌بان چهره برجسته ادبیات کودکان در این دوره، در زمینه نمایشنامه‌نویسی و اجرای نمایش در کانون‌های آموزشی کوشا بود. او اجرای نمایش را یکی از بنیا‌ن‌های مهم آموزش پیش‌دبستانی می‌دانست. به همین سبب هنگامی که در سال ١٣٠٣کودکستان باغچه اطفال در تبریز را بنیان نهاد، دست به کار نوشتن نمایشنامه‌های گوناگون شد و به یاری همسرش که با موسیقی آشنا بود، در کودکستان نمایش‌های آهنگین اجرا کرد. او تلاش داشت به کمک ادبیات مهارت خردسالان را در استفاده از ۵ حس بینایی، شنوایی، لامسه، چشایی و بویایی بالا برده تا آن ها خوب ببینند، خوب بشنوند تا در آینده بتوانند خوب بخوانند.  

 اولین اثر باغچه‌بان نمایشنامه خرخر است که با کمک کودکان و مربیان به اجرا درآورد.  در سال ١٣٠۶ باغچه‌بان در شیراز به نوشتن شعر، چیستان و نمایشنامه‌های گوناگون پرداخت. باغچه‌بان با نوشتن قطعه‌های نمایشی برای کودکان پیش‌دبستان، از دو سو پیشگام به شمار می‌رود: نخست اینکه با این آثار نام خود را به عنوان پدر ادبیات نمایشی کودکان در ایران ثبت کرد. دوم آنکه، مواد آموزشی و کمک‌آموزشی برای کودکان پیش‌دبستانی پدید آورد و این،‌ اهمیت آثار او را دو چندان می‌کند.

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

باغچه‌بان نمایشنامه خانم خزوک را در اسفند ماه سال ١٣٠٧در شیراز منتشر کرد. خانم خزوک داستان سوسکی سیاه است که می‌خواهد با آقا موشه عروسی کند. نمایشنامه در شش پرده نوشته شده است. مجلس نخست، تک‌گویی خانم خزوک است که یکشاهی پیدا کرده و نمی داند با آن چه بخرد.‌ مجلس دوم از صحنه‌ای آغاز می‌شود که خانم خزوک روبان خریده است و در خانه، آینه به دست با خودش حرف می‌زند. در مجلس سوم گاو، شخصیت دیگر این نمایش، وارد صحنه می‌شود. گاو می‌آید که او را به عروسی ببرد. اما پس از پرسش و پاسخ فراوان، خزوک پیشنهاد گاو را نمی‌پذیرد. در پی او جانوران دیگر همچون غوک و خر و زنبور به صحنه می‌آیند. پرسش و پاسخ‌ها تکرار می‌شود تا سرانجام در پرده ششم، خزوک می‌پذیرد که با زنبور به عروسی آقاموشه برود. داستان ها و افسانه های تکرار پذیر از سبک های موفق در ادبیات کودکان خردسال است.

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

باغچه‌بان کتاب زندگی کودکان را در شهریور ١٣٠٨ و کتاب گرگ و چوپان را در آبان همین سال در شیراز منتشر کرد. هر دوی این کتاب‌ها مصورند.

با انتشار نمایشنامه گرگ و چوپان باغچه‌بان به عنوان پیشگام نمایشنامه‌نویسی برای کودکان پیش‌دبستانی شناخته شد. نمایشنامه گرگ و چوپان بر پایه یک داستان کهن با درونمایه دشمنی گرگ وگوسفندان نوشته شده است. نویسنده، نخست فضای صحنه را توصیف می‌کند. تا گرگی به گله نزدیک می‌شود. سگ و چوپان به سوی او می‌روند. یک گرگ دیگر هم از راه می‌رسد. آن‌ها با سگ گلاویز می‌شوند. سگ را شکست می‌دهند و گله را می‌درند. اما در پایان نمایشنامه ناگهان چوپان از خواب می‌پرد و روشن می‌شود که همه این‌ها را خواب دیده است. آنچه در این نمایش اهمیت دارد. آمیختن زبان آهنگین و زبان گفتاری است.

 جبار باغچه‌بان بجز این نمایشنامه، نمایشنامه دیگر به نام پیر و ترب را در سال ١٣١١ نوشت و مصور کرد. پیر و ترب که برگرفته از یک افسانه روسی است، داستان پیرمردی است که می‌خواهد تربی را که کاشته از دل زمین بیرون بیاورد، اما توانایی این کار را ندارد. خانواده‌اش به یاری او می‌آیند. سرانجام گربه و سگ هم به آن‌ها کمک می‌کنند و پشت همدیگر را می‌گیرند تا ترب از خاک درمی‌آید. نکته قابل توجه در این نمایش همسرایی بازیگران است. باغچه‌بان این نکته را به خوبی دریافته است که همسرایی و همخوانی، گیرایی نمایش را دوچندان می‌کند.

نقش باغچه بان بر ادبیات کودکان پیش دبستان

اطلاعات:
تاریخ انتشار: ۱۳۹۴-۰۲-۲۷ ۱۱:۱۸
منبع:
محمدی، محمدهادی؛ قایینی، زهره. تاریخ ادبیات کودکان ایران، ج ٣-۴: ادبیات کودکان دوره مشروطه. تهران: چیستا، ١٣٨٠., محمدی، محمدهادی؛ قایینی، زهره. تاریخ ادبیات کودکان ایران، ج ۵-٧: ادبیات کودکان در روزگار نو ١٣٠٠- ١٣۴٠. تهران: چیستا، ١٣٨٣
متن سفارشی:

ديدگاه شما