پروژه «هزار و یکشب» (Alif Laila Book Bus Society) که از سال ۱۹۷۸ در پاکستان آغاز به کار کرد، فراتر از یک نهاد آموزشی ساده، اکنون به یک الگوی ملی و بینالمللی در حوزه ترویج سوادآموزی و خلاقیت تبدیل شده است. این پروژه که نماینده رسمی پاکستان در «دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان» (IBBY) است، با گذشت زمان از یک طرح کوچک داوطلبانه به شبکهای گسترده و نوآورانه تبدیل شده که ابزارهای موفقیت را در اختیار کودکان قرار میدهد.
در ادامه، جزئیات فعالیتها و ساختار اجرایی این پروژه را بر اساس اطلاعات تاریخی و دستاوردهای نوین آن مرور میکنیم:
۱. انقلاب کتابخانههای سیار: از اتوبوس تا شتر
یکی از شاخصترین فعالیتهای «هزار و یکشب»، شکستن سدِ محدودیت دسترسی فیزیکی به کتاب است. این نهاد با مدلهای خلاقانه سیار، کتاب را به قلب جوامع محروم میبرد:
- کتابخانه اتوبوسی (Book Bus): این ایده اولیه، با تغییر کاربری اتوبوسهای دوطبقه به کتابخانههای رنگارنگ، جرقهای برای ایجاد اشتیاق در کودکان بود. این اتوبوسها به فضای باز مدارس دولتی میروند تا کودکان را به دنیای کتابها دعوت کنند.
- کتابخانه ریکشا (Rickshaw Library): این پروژه با استفاده از وسیله نقلیه بومی «ریکشا»، کتاب، پازل و فعالیتهای خلاقانه را به مدارس و جوامع محروم میبرد. این طرح فراتر از امانت دادن کتاب، با قصهگویی و فعالیتهای تعاملی، به ارتقای مهارتهای اجتماعی، همدلی و سواد خواندن کودکان (بهویژه دخترانی که با محدودیت رفتوآمد روبهرو هستند) کمک میکند. این مدل اکنون توسط سازمانهای دیگر در پاکستان نیز بازسازی شده است.
- کتابخانه شتر (Camel Library): برای دسترسی به مناطق صعبالعبور و روستایی در بلوچستان و سند (مانند مناطق «مَند»، «تار»، «کوهلو»، «برخان» و «گوادر»)، این نهاد از شترها استفاده میکند. این پروژه علاوه بر رساندن کتاب به بیش از ۵۰۰۰ کودک، برای شتربانان محلی نیز شغل ایجاد کرده است. کتابخانههای شتری اکنون مجهز به «کیفهای فناوری» شامل تبلتهای خورشیدی هستند و با آموزش کتابداران محلی، تجربهای مدرن را به مناطق دورافتاده هدیه میدهند.
۲. زیرساختهای آموزشی و مراکز ثابت
هزار و یکشب در کنار فعالیتهای سیار، بر ایجاد زیرساختهای آموزشی پایدار نیز تمرکز دارد:
- کتابخانههای مرجع و «Hamara Kutub Khana»: این نهاد در ابتدا با قانع کردن مقامات برای ایجاد تفریحگاه و کتابخانه در محل توقف اتوبوسها، کار خود را تثبیت کرد. پروژه جدیدتر «Hamara Kutub Khana» (کتابخانه ما) با حمایت IBBY در ۱۴ مدرسه سیلزده در مناطق جامشورو و سکر (سند) اجرا شده است. در این طرح، ۲۸ کتابدار و معلم برای تقویت درک مطلب و تفکر انتقادی کودکان آموزش دیدهاند.
- باشگاههای خلاقیت (Maker Spaces) و هنر: نهاد، ساختمانهایی را به عنوان باشگاه آموزشی اجاره کرده است که در آن کودکان از امکانات هنری، رایانه و محیطهای «Maker Space» برای پرورش مهارتهای فنی و دستی استفاده میکنند.
- کارگاههای سیار بازی و هنر: دو اتوبوس ویژه حامل اسباببازی و لوازم نقاشی، به عنوان «کارگاه بازی و هنر سیار» به مدارس فرستاده میشوند که با استقبال بسیار زیادی روبهرو شده است.
۳. آموزش معلمان و توانمندسازی جامعه
این پروژه، معلمان را به عنوان ستون فقرات آموزش میبیند. هزار و یکشب علاوه بر همکاری مستقیم با ۴۰ مدرسه دولتی و ارائه تجهیزات کمکآموزشی، دورههای آموزشی عمیقی برای معلمان برگزار میکند تا روشهای نوین تدریس و ترویج مطالعه را در کلاسهای درس نهادینه کنند.
۴. انتشارات، حقوق کودک و محیطزیست
فعالیتهای این نهاد در چند لایه دیگر نیز گسترش یافته است:
- انتشارات: تولید و انتشار کتابهای آموزشی، داستانهای بومی و محتواهای کمکآموزشی به زبان اردو، بخشی از استراتژی این نهاد برای پر کردن خلأ منابع باکیفیت است.
- حقوق کودک: همکاری با نهادهایی مانند «Save the Children» برای دفاع از حقوق کودکان و حمایت از آموزش کودکان زاغهنشین و پیشدبستانی.
- توسعه پایدار و محیطزیست: این نهاد با تکیه بر اصول «توسعه پایدار شبکه سازمان ملل» (SDNP)، برنامههای ویژهای برای آگاهیبخشی درباره محیطزیست دارد. همکاری با نهادهای حفاظت از منابع طبیعی و انتشار کتابهایی با محوریت توسعه پایدار، بخشی از تلاش برای پاسداشت محیطزیست در پاکستان است.
۵. نگاه به آینده و همکاریهای شبکهای
«هزار و یکشب» با ایجاد یک شبکه اینترنتی و ارتباط پیوسته با آموزگاران، خانوادهها و سازمانهای بینالمللی، در تلاش است تا «توسعه پایدار» را به بخشی از فرهنگ آموزشی تبدیل کند. این نهاد به عنوان حلقه اتصال ادبیات کودکان در پاکستان با جامعه جهانی (IBBY)، همواره میکوشد بهترین تجربیات دنیا را بومیسازی کرده و به نیازهای آموزشی کودکان پاکستانی پاسخ دهد.
برای پیگیری فعالیتها و حمایت از این پروژهها میتوانید به وبسایت رسمی www.aliflaila.org.pk مراجعه کنید.
