چرا آشنایی با تاریخ از کودکی مهم است؟
کودکان برای آنکه هویتیابی کنند، باید بدانند از کجا آمدهاند، چه گذشتهای دارند و گذشتگان برای آنها چه میراثی بهجا گذاشتهاند. کودکان تنها با آگاهی از تاریخ خود میتوانند مناسبات دنیای کنونی را درک کنند، بفهمند امروز از دیروز شکل گرفته است و از امروز برای ساختن آینده درس بگیرند.
با معرفی تاریخ در جایگاه واقعی خود، میتوان کودکان را از سنین پایین به این مقوله علاقهمند کرد و با تشویق آنها به خواندن کتابهای تاریخی و مشارکت فعال در یافتن و گردآوری دادههای تاریخی، پیوند آنها را با گذشته و نسلهای پیشین استوار ساخت.
خواندن کتابهای تاریخی کشور خود و دیگر کشورها، کودکان و نوجوانان را از یکسویهنگری، بزرگبینی غیرواقعی یک ملت و خوارداشت دیگر ملتها بازمیدارد و به آنها تفاهم و درک متقابل میآموزد.
آشنا کردن کودکان پیشدبستانی با مفهوم تاریخ
با کودکان پیشدبستانی نمیتوان از رخدادهای تاریخی، پادشاهان و سیاستمداران گذشته سخن گفت. هر آنچه دربارهٔ گذشته مطرح میشود باید در قالب داستان، خاطره و فعالیتهای ملموس بیان شود.
درک گذر زمان از گذشته به حال، پایهٔ فهم کودکان از تاریخ است. کودکان پیشدبستانی میتوانند گذر زمان را درک کنند، رویدادهای گذشته را به یاد آورند و برای روزها، هفتهها یا ماههای آینده برنامهریزی کنند.
فعالیتهای پیشنهادی برای پیشدبستان
- چیدن عکسهای خانوادگی به ترتیب زمانی
- گفتوگو دربارهٔ تفاوت پوشاک، چهره و فضای عکسها
- مقایسهٔ عکسهای کودکی والدین با عکسهای رشد کودک
- صحبت دربارهٔ رویدادهای روز، ماه یا فصل گذشته
- پرسوجو از والدین دربارهٔ دوران کودکیشان
- مقایسهٔ عکسها و اشیای قدیمی با نمونههای امروزی
- آوردن وسایل قدیمی خانوادگی (با اجازهٔ والدین) و گفتوگو دربارهٔ کاربرد آنها
این فعالیتها میتواند به شکلگیری موزهای کوچک در مهدکودک و آشنایی کودکان با مفهوم موزه بینجامد.
آشنا کردن دانشآموزان دبستانی با تاریخ
در کتابهای درسی دبستان، تاریخ اغلب به فهرستی از نامها و رویدادها تقلیل مییابد که بهسرعت فراموش میشوند. در این مقطع میتوان با گسترش درس تاریخ و انجام فعالیتهای عملی، تاریخ را به دانشی زنده و معنادار تبدیل کرد.
استفاده از مجموعهٔ تاریخ ادبیات کودکان ایران و کتاب راهنمای «گامبهگام با تاریخ» در کنار کتاب درسی، توجه کودکان را به وضعیت و جایگاه همسالانشان در طول تاریخ ایران جلب میکند.
فعالیتهای پیشنهادی (پایهٔ پنجم و ششم دبستان)
- انتخاب دورههایی مانند صفویه، قاجاریه یا انقلاب مشروطه
- گفتوگو دربارهٔ دانستهها و پرسشهای بیپاسخ
- مراجعه به کتابخانه و کتابهای مرجع مانند فرهنگنامهٔ کودکان و نوجوانان
- مطالعه و سادهسازی مطالب مرتبط از تاریخ ادبیات کودکان ایران
- پژوهش دربارهٔ اصفهانِ دورهٔ صفوی و آثار تاریخی آن
- گردآوری و طبقهبندی عکسها و نوشتن توضیح برای هر اثر
- آشنایی با نگارگران دورهٔ صفوی و تهیهٔ آلبوم آثار
- بررسی نقالی، تعزیه و پردهخوانی و اجرای گروهی
- پژوهش و نگارش مقاله دربارهٔ قاجار و انقلاب مشروطه و ارائهٔ آنها در کلاس
آشنا کردن دانشآموزان دورهٔ متوسطهٔ اول با تاریخ
دانشآموزان دورهٔ متوسطهٔ اول در کتابهای درسی تاریخ، با نبردها، جابهجایی قدرتها و تغییر حکومتها آشنا میشوند، بیآنکه از روابط علت و معلولی و جایگاه تاریخ بهعنوان یک علم درک روشنی به دست آورند. نتیجه، حفظ کردن مطالب و فراموشی سریع آنهاست.
در این مقطع نیز میتوان با بهرهگیری از تاریخ ادبیات کودکان ایران و گامبهگام با تاریخ در کنار کتاب درسی، آموزش تاریخ را با فعالیتهای پژوهشی و تحلیلی گسترش داد.
فعالیتهای پیشنهادی
پایهٔ هفتم (هخامنشیان)
- انتخاب درسی مانند «چگونگی شکلگیری حکومت هخامنشی»
- طرح پرسشهای تحلیلی دربارهٔ حکومتها
- پژوهش گروهی دربارهٔ زندگی مردم و کودکان در این دوره
- ارائهٔ مقالهها و نگهداری آنها در کتابخانهٔ مدرسه
پایهٔ هشتم (خوارزمشاهیان و مغولان)
- بررسی علل حملهٔ مغولان
- بررسی پیامدهای فرهنگی و آموزشی
- پژوهش گروهی با استفاده از منابع مرجع
- ارائه و اصلاح گزارشها و نگهداری در کتابخانه
پایهٔ نهم (صفویان)
- بررسی تأثیر صفویان بر سیاست، مذهب، فرهنگ و آموزش
- شناخت آثار تاریخی و جایگاه آنها بهعنوان میراث فرهنگی
- پژوهش گروهی و ارائهٔ نتایج
- خواندن حکایتها و نمونههایی از ادبیات عامیانهٔ این دوره به شکل جمعی
