پیرنگ؛ الگوهای زمانی و گونه‌های کشمکش | دست‌نامه نقد ادبیات کودک - بخش ۹

زمان انتشار: 1405/08/09 - 11:15

اگرچه شخصیت‌پردازی قوی جذابیت بی‌شماری برای خواننده دارد، اما پویایی و حیات داستان در گرو عنصر دیگری به نام «پیرنگ» (Plot) است [574]. کودکان و حتی بزرگسالان، به ندرت مجذوب رمان‌هایی می‌شوند که صرفاً به واکاوی روان‌شناختی ایستای شخصیت‌ها می‌پردازند؛ آن‌ها خواهان حرکت، رویداد و هیجان هستند [574]. پیرنگ، چینشِ هوشمندانه، هدفمند و زنجیره‌ایِ رویدادهایی است که شخصیت‌ها را در بستر کنش‌های داستانی به نمایش می‌گذارد [574]. این چینش هرگز تصادفی نیست؛ نویسنده با تکیه بر روابط علت و معلولی، پیرنگ را سامان می‌دهد تا کشمکش، تعلیق و حرکت ایجاد کند و خواننده را با این سؤال محوری به جلو براند: «اگر این اتفاق بیفتد، بعد چه خواهد شد؟» [574, 575]


۱. الگوهای ساختار زمانی در روایت

نویسنده با گزینش، بازآرایی و برجسته‌سازی رویدادها، زمان لغزان واقعیت را به خدمت داستان درمی‌آورد [576]. در ادبیات کودک و نوجوان، سازماندهی زمان به دو روش عمده صورت می‌گیرد:

الف) ترتیب زمانی خطی (Chronological Order)

ساده‌ترین و رایج‌ترین شکل روایت، دنبال کردن زنجیره رویدادها به همان ترتیبی است که در خط زمان واقعی رخ می‌دهند [578]. حتی اگر روایت میان شخصیت‌ها یا مکان‌های مختلف جابه‌جا شود، تا زمانی که همسو با گذر زمان پیش می‌رود، خطی محسوب می‌شود [578]. * نمونه: رمان «دگمار شولتس و هیولای چشم‌سبز» اثر لین هال، رویدادها را به صورت روزشمار و خطی روایت می‌کند تا حسادت‌های خنده‌دار و نوجوانانه دگمار را در بستر واقعیت روزمره به تصویر بکشد [579].

ب) بازگشت به گذشته (Flashback)

گاه نویسنده برای تبیین انگیزه‌ها و رفتارهای کنونی شخصیت، پیوستگی زمان حال را می‌شکند تا نقبی به گذشته بزند [580]. دنبال کردن این جابه‌جایی‌های زمانی برای کودکان خردسال چالش‌برانگیز است؛ زیرا تجربه زمانی آن‌ها محدود است [581]. اما با رشد فکری و رویارویی با رسانه‌های دیداری، کودکان پویایی زمان و شگردهای بازگشت به گذشته را به خوبی درک می‌کنند [581]. * نمونه: در شاهکار «جولی از دره گرگ‌ها» اثر جین کریگهد جورج، نویسنده در بخش دوم کتاب با استفاده از فلاش‌بک به دوران کودکی میاکس (جولی)، بستر ذهنی و دلایل فرار او به قطب شمال را روشن می‌سازد [581].


۲. گونه‌های چهارگانه کشمکش (Conflict)

کشمکش، هسته تپنده پیرنگ است [582]. وقتی یک شخصیت در برابر نیرویی مخالف ایستادگی می‌کند، تنش و تعلیق داستانی شکل می‌گیرد [582]. کشمکش‌ها به چهار دسته کلی تقسیم می‌شوند:

۱. کشمکش شخص با خود (درونی)

این کشمکش در لایه‌های روانی و وجدانی قهرمان داستان جریان دارد و او را بر سر دوراهی‌های دشوار اخلاقی قرار می‌دهد [583]. * نمونه‌ها: * در «ماجراهای تام سایر»، تام با کشمکش درونی شدیدی میان ترس از انتقام جوی دو رگه و عذاب وجدان ناشی از سکوت در برابر اتهام ناجوانمردانه ماف پاتر روبه‌رو است [583]. * در فانتزی حماسی «جادوگر زمین‌دریا» اثر اورسولا لوگوین، جد (Ged) در پیکاری درونی با نیمه تاریک وجود خود (سایه) می‌ستیزد تا به یگانگی روحی برسد [584, 586]. * در رمان تاریخی «لیدی» اثر کاترین پاترسون، کشمکش درونی لیدی برای امضای بیانیه اتحادیه کارگری و غلبه بر ترس‌هایش، از او شخصیتی پویا می‌سازد [585]. * در «به شرافتم سوگند» اثر ماریون دین بوئر، بار سنگین گناه و ترس جوئل پس از غرق شدن دوستش تونی، نمونه‌ای درخشان از کشمکش درونی را به نمایش می‌گذارد [586].

۲. کشمکش شخص با شخص (دیگری)

رایج‌ترین الگوی داستانی که در آن قهرمان رودرروی یک ضدقهرمان یا نیروی انسانی مخالف قرار می‌گیرد [587]. * نمونه‌ها: * رویارویی مرگبار تام سایر با جوی دو رگه [587]؛ کشمکش پیتر خرگوش با آقای مک‌گرگور در باغچه [588]؛ و مبارزه ذهنی مگ با مغز بدون کالبد (IT) در «چین‌خوردگی در زمان» [588]. * در ادبیات عامیانه، این کشمکش بسیار صریح و نمادین است؛ مانند نبرد جک با غول در «جک و ساقه لوبیا» [591].

۳. کشمکش شخص با جامعه

زمانی رخ می‌دهد که شخصیت اصلی در برابر عرف، قوانین ناعادلانه، تبعیض یا نهادهای حاکم بر جامعه قد علم می‌کند [590]. * نمونه‌ها: * تلاش ویلبر در «تار شارلوت» برای بقا در برابر نظام سودمحور مزرعه‌داری که خوک‌های ضعیف را بی‌ارزش می‌شمارد [590]. * پیکار داغدار و تلخ هستر پرین در «داغ ننگ» علیه جامعه متعصب پیوریتن‌ها [591]. * در «واتسون‌ها به بیرمنگام می‌روند» اثر کریستوفر کورتیس، رویارویی مستقیم خانواده‌ای سیاه‌پوست با ساختار نژادپرست ایالت‌های جنوبی در دهه ۱۹۶۰ [591].

۴. کشمکش شخص با طبیعت

جدال انسان با نیروهای قهرآمیز طبیعی، طوفان، سرما و انزوا برای بقا [592]. * نمونه‌ها: * تلاش‌های میاکس (جولی) برای بقا در دشت‌های یخی قطب شمال [592]. * رمان «زمین سخنگو» اثر جین جورج، که در آن بیلی ویند، دخترک سرخ‌پوست، در محاصره آتش‌سوزی مهیب باتلاق‌های فلوریدا در غاری پناه می‌گیرد [592]. * شاهکارهای بقای «تبر» (هتچت) و «رودخانه» اثر گری پالسن، که در آن‌ها براین رابسون نوجوان باید تنها با یک تبر کوچک در حیات وحش کانادا زنده بماند و سپس در شرایطی بحرانی، همسفر بی‌هوش خود را روی کلکی دست‌ساز از رودخانه‌ای وحشی نجات دهد [594, 595].


برای: توجه بیشتر

تحلیل و سنجش پیرنگ در بخش اول به مربیان، معلمان و منتقدان اجازه می‌دهد تا پویایی حرکت داستانی را از منظر زمان و کشمکش ارزیابی کنند. برای پویایی بیشتر کلاس‌های گفتگوی کتاب، موارد زیر پیشنهاد می‌شود: ۱. سنجش همبستگی کشمکش با تحول شخصیت: بررسی کنید که چگونه کشمکش‌های بیرونی (مانند کشمکش با طبیعت در رمان «تبر») به کشمکش‌های درونی عمیق تبدیل می‌شوند و روح قهرمان را صیقل می‌دهند [594]. ۲. اعتبارسنجی جابه‌جایی‌های زمانی: ارزیابی کنید که آیا تکنیک بازگشت به گذشته (فلاش‌بک) در داستان به شکل تدریجی و ارگانیک با پیرنگ پیوند خورده یا باعث سردرگمی ذهنی کودک خردسال در درک زنجیره زمانی رویدادها می‌شود [580, 581]. ۳. آسیب‌شناسی کشمکش‌های درونی ضعیف: تفاوت میان کشمکش‌های روانی واقعی با بحران‌های تصنعی (که تنها برای جلب توجه کاذب خواننده طراحی شده و با تصمیم‌های ناگهانی و ساده‌انگارانه حل می‌شوند) را واکاوی کنید [583, 619].

نویسنده:
Submitted by admin2 on