۱. کارکردهای دراماتیک صحنهپردازی اصلی
الف) صحنهپردازی در نقش نیروی مخالف پیرنگ (Setting as Antagonist)
گاه صحنهپردازی فراتر از بستر فیزیکی، خود به عنوان نیروی مخالف و سد راه قهرمان داستان عمل میکند و او را به مبارزهای بیامان برای بقا فرامیخواند [760]. کشمکش انسان با قهر طبیعت از پرتعلیقترین فرمهای این کارکرد است: * «جولی و تپهی گرگها» (Julie of the Wolves) اثر جین کریگهد جورج: میاکس (جولی) در مرزهای یخی و برهوت قطب شمال در محاصره مه غلیظی قرار میگیرد که گرگها را پنهان میکند [760]. مه در اینجا نه یک پدیده هواشناسی، بلکه نیرویی هراسانگیز است که توانایی شکار و دیدن را از او میگیرد و زندگیاش را مستقیماً تهدید میکند [760]. * «زمینی که سخن میگوید» (The Talking Earth) اثر جین کریگهد جورج: آتشسوزی سهمگین در باتلاقهای فلوریدا، «بیلیویند» را در غاری سنگی محاصره میکند [761]. توصیف جوشش آب، سوختن درختان تنومند و فرار خزندگان به درون آب سرد، عظمت هراسآور این نیروی مخالف را پیش چشم میآورد [761، 762]. * «سفری به توپاز» (Journey to Topaz) اثر یوشیکو اوچیدا: این رمان تاریخی، اسارت ناعادلانه خانوادههای ژاپنیتبار را در بیابانهای ایالت یوتا تصویر میکند [756]. گرد و غبار طوفان بیابان که مانند آردی سپید همهچیز را مدفون میکند و نبود کوچکترین بوته و درخت در کویری سوزان، به زیبایی خفقان روحی و فیزیکی حاکم بر این اسارت را نشان میدهد [756، 757].
ب) صحنهپردازی به عنوان بستر روشنگرِ شخصیت (Setting Illuminating Character)
جغرافیای فیزیکی و تاریخی همواره بر چگونگی رفتار، تفکر و انتخاب شخصیتها اثر میگذارد و ابعاد پنهان منش آنها را روشن میسازد [732]. * در کتاب «خاطرات یک دختر جوان» اثر آن فرانک، فضای تنگ، به هم فشرده و خفقانآور مخفیگاه پنهانی در طول بیست و پنج ماه اسارت، بر روانشناسی، خشمها، تنشهای خانوادگی و دلمشغولیهای آن اثر میگذارد [764، 767]. توصیف پرجزئیات چیدمان اتاق و باز و بسته شدن هر شب تختها، ضرورت صحنه را در باورپذیری رویدادها نشان میدهد [765، 766]. * در رمان تاریخی «جادوگر برکه بلکبرد» اثر الیزابت جورج اسپیر، ورود «کیت تایلر» از جزایر گرم و راحت باربادوس به نیوانگلندِ تحت تسلط پیوریتنها، یک تضاد عمیق ایجاد میکند [749]. جزئیات کار طاقتفرسا در خانهای سنگی، هم زدن پودینگ ذرت روی شومینه داغ و حضور ابزارهای شکنجه پیوریتنها در میدان شهر، نشانگر این است که بستر فیزیکی تا چه حد میتواند روح آزادهی یک شخصیت را در تنگنا قرار دهد [749، 750].
۲. صحنهپردازی در نقش نماد و تمثیل (Setting as Symbol)
در رمانهای عمیق، برخی رویدادگاهها افزون بر بستر فیزیکی، دارای لایهای نمادین هستند که درونمایه را غنا میبخشند [777]. * جنگل تاریک: در قصههای عامیانه مانند «هانسل و گرتل» یا «سفیدبرفی»، جنگل نمادی فراگیر از دنیای ناشناختهها، تهدیدهای درونی و آزمونهای سخت عبور از کودکی به بلوغ است [712، 778]. * باغ: در آثاری چون «باغ مخفی»، همزمان با رشد گیاهان و بازسازی فیزیکی باغ، روحهای خسته و بیمار کودکان نیز شکوفا میشوند که نمادی از معجزهی حیات و بازآفرینی است [671، 778]. * مخفیگاههای تاریک: در رمان «گذرگاه شدرچ» یا «خانه دایز دریر»، تونلها و غارهای تاریک فرار بردهها، علاوه بر واقعیت فیزیکی، نمادی از گذار دردناک از اسارت به آزادی و پیوند میان نسلها هستند [773، 774].
۳. صحنهپردازی در ادبیات عامیانه و جهان فانتزی
الف) صحنهپردازی در ادبیات سنتی و عامیانه (Setting in Traditional Literature)
در اکثر متلها و افسانههای عامیانه، رخدادگاه داستان عموماً در قالب پسزمینه و بسیار مبهم طراحی میشود [781]. فرمولهای سنتی چون «روزی روزگاری در سرزمینهای دور» یا «در کلبهای حاشیه جنگل»، زمان و مکان را از قید صراحت تاریخی رها میسازند [781، 782]. این ابهام آگاهانه دو کارکرد دارد: ۱. فراگیری و شمول: کودک احساس میکند این رویدادها هرگز محدود به جغرافیایی خاص نبوده و میتوانند در هر زمان و مکانی رخ دهند [781]. ۲. ریتم و حرکت سریع: از آنجا که کشن و درونمایه کانون تمرکز افسانهها هستند، توصیفهای مفصل فیزیکی تنها روند سرعت روایت را کند میسازند [781].
ب) صحنهپردازی در جهان فانتزی و علمی-تخیلی (Setting in Fantasy)
در فانتزیهای مدرن، صحنهپردازی کلید اصلی «تعلیق داوطلبانه و آگاهانه ناباوری» است [788]. نویسنده باید دنیای فانتزی را چنان با قوانین فیزیکی و ملموس واقعیت پیوند دهد تا مخاطب منطق آن را بپذیرد [788]. * «وامگیران» (The Borrowers) اثر مری نورتون: تمام مقیاسها و اشیاء صحنه بر اساس قد و قامت شش اینچی شخصیتها طراحی شده است؛ سنجاققفلیها به شمشیر تبدیل میشوند و تمبرهای پستی به قاب عکسهای روی دیوارهای تاریک و کوچکِ زیرزمین [789]. این توازن دقیق، فانتزی را کاملاً باورپذیر میکند [789، 790]. * «آلیس در سرزمین عجایب» اثر لوئیس کارول: کارول تمام منطق زمانی و مکانی صحنه را در هم میریزد [791]. سالنها ناگهان کوچک و بزرگ میشوند و قوانین فیزیک به بازی گرفته میشوند تا سرگشتگی آلیس را در گذر از دنیای کودکی به بزرگسالی تجسّم بخشند [791]. * «کتاب قبرستان» اثر نیل گیمان: نویسنده فضای سرد، تاریک و خاموش یک آرامستان قدیمی را به پناهگاهی امن و خانوادگی برای نوزاد فراری تبدیل میکند که تضاد بینظیری میان واقعیت هراسانگیز و فانتزی عاطفی ایجاد میسازد [792].
جدول تطبیقی کارکردهای صحنهپردازی در ادبیات کودک
| نقش صحنهپردازی | ویژگیهای ساختاری | نمونهی برجستهی داستانی | پیوند با دیگر عناصر داستانی |
|---|---|---|---|
| پسزمینه (فرعی) | کلی، مبهم، فاقد توصیفهای جزئی و حسی ملموس [729، 740] | وینی د پو، پیپی جوراببلند [738، 739] | کنشهای پیرنگ بر پایه گفتگوها و کمدی شخصیتهاست، نه محیط [740]. |
| نیروی مخالف پیرنگ | خشن، بحرانی، تهدیدکنندهی بقای فیزیکی و روانی [760] | جولی از دره گرگها، تبر، سفری به توپاز [735، 756، 760] | پدیدآورندهی تعلیق شدید و کشمکش شخصیت با طبیعت [760، 761]. |
| بستر پردازش شخصیت | متضاد با پیشینه، منسجم، تحمیلکنندهی شرایط زیستی سخت [732] | جادوگر برکه بلکبرد، سارای قدبلند و سادهپوش [733، 749] | نشاندهندهی سازگاری، بلوغ و تصمیمگیریهای اخلاقی قهرمان [734]. |
| نماد و تمثیل داستانی | دارای دو لایه معنایی حقیقی و استعاری، دارای تکرار و پافشاری [777، 779] | نارنیا، باغ مخفی، خانه دایز دریر [773، 778، 779] | وحدتبخشیدن به درونمایهی عمیق و حقایق جهانشمول انسانی [778]. |
برای: توجه بیشتر
- سنجش همسویی فضا و روانشناسی شخصیت: در بررسی فانتزیها و داستانهای واقعگرایانه، دقت کنید که چگونه تغییرات جوی و اتمسفر فیزیکی صحنه (مانند مه غلیظ در جولی یا فضای تاریک آرامستان در نیل گیمان) آینهای از انزوا، ترس یا امیدهای قهرمان داستان هستند [760، 792].
- طرد کلیشههای جغرافیایی: مربیان ادبی باید توجه داشته باشند که صحنهپردازی در داستانهای چندفرهنگی نباید به یک کاتالوگ کارتپستالی و تزیینی تقلیل یابد، بلکه باید به عنوان عاملی پویا برای لمس زیستجهان واقعی قومیتها عمل کند [756].
- تکامل درک زمانی: چگونه داستانهای فرافانتزی و علمی-تخیلی با دستکاری زمان (مانند سفر در زمان یا فشردهسازی آن در نارنیا) ظرفیت انتزاعی و تفکر انتقادی نوجوانان را گسترش میدهند؟ [714، 791
