هدف: دانشآموزان با معیارهای انتخاب یک موضوع پژوهشی مناسب آشنا شوند و بتوانند با محدود و مشخص کردن آن، موضوع خود را برای انجام یک پروژه تحقیقی آماده و توصیف کنند.
مراحل اجرا:
گام اول: طوفان فکری برای یافتن موضوع
-
انتخاب اولیه: از دانشآموزان بخواهید هر کدام یک موضوع که فکر میکنند برای پژوهش مناسب است، انتخاب کنند.
-
معیارهای انتخاب موضوع: برای آنها توضیح دهید که یک موضوع خوب باید چه ویژگیهایی داشته باشد:
-
برخاسته از علاقه: موضوع باید برگرفته از سرگرمیها، کنجکاویها و علاقههای شخصی خودشان باشد. پژوهش در موضوعی جذاب، خستهکننده نخواهد بود.
-
خلاقانه: آنها باید خلاقیت فکری داشته باشند و نگاهی متفاوت به پدیدههای اطراف داشته باشند.
-
واقعی و قابل پژوهش: موضوع باید به گونهای باشد که در عمل امکان تحقیق درباره آن وجود داشته باشد. یعنی بتوان برای آن اطلاعات جمعآوری کرد، آزمایش انجام داد یا با افراد مصاحبه کرد.
-
-
ایدهیابی از محیط پیرامون: به آنها یادآوری کنید که بهترین ایدهها گاهی در سادهترین مشاهدات روزمره نهفته است. به آنها بیاموزید که با دیدی پرسشگر به اطراف نگاه کنند و سوالات «چرا» و «چه طور» بپرسند.
-
مثال: «به پدرم که نگاه میکنم، میبینم چپدست است.»
-
پرسشهای کنجکاوانه: چه تعداد از مردم چپدست هستند؟ چپدستی در پسرها شایعتر است یا دخترها؟ آیا چپدستها در زندگی روزمره با مشکلات خاصی روبهرو هستند؟ چه عواملی باعث چپدستی میشود؟
-
تبدیل به موضوع پژوهش: همین پرسشها میتوانند به یک موضوع پژوهشی جذاب تبدیل شوند، مثلاً: «بررسی فراوانی چپدستی در بین دانشآموزان مدرسه و مشکلات رایج آنها» یا «نقش عوامل ژنتیکی در تعیین چپدستی».
-
گام دوم: اشتراکگذاری و ارزیابی اولیه موضوعات
-
نوشتن روی تخته: از دانشآموزان بخواهید موضوعات انتخابی خود را روی تخته کلاس بنویسند.
-
پرسش از ارائهدهنده: از هر دانشآموز که موضوعی را مطرح کرده است، سوالات زیر را بپرسید:
-
«چرا این موضوع را انتخاب کردهای؟ چه چیزی در مورد آن برایت جذاب است؟»
-
«چه تجربه پیشینی از این موضوع داشتهای؟ (مطالعه قبلی، مشاهده، علاقه شخصی)»
-
«فکر میکنی آیا امکان انجام این پژوهش وجود دارد؟ چه منابع و امکاناتی برای آن نیاز داری؟»
-
«چه مشکلات و موانعی را پیشبینی میکنی؟»
-
گام سوم: آموزش محدود و متمرکز کردن موضوع
بسیاری از دانشآموزان موضوعات بسیار گسترده و کلی انتخاب میکنند (مثلاً «حیوانات»، «آلودگی هوا»، «شعر فارسی»). در این گام، مهارت محدود کردن موضوع را به آنها بیاموزید.
-
تمرین محدود کردن (گسترده به محدود): چند موضوع گسترده به آنها بدهید و از خودشان بخواهید آنها را محدودتر و مشخصتر کنند.
-
مثال: «سعدی» -> «شاعران سده هفتم» -> «ادبیات اندرزی در گلستان سعدی» -> «بررسی سه حکایت از گلستان سعدی با موضوع مشورت کردن».
-
-
تمرین معکوس (محدود به گسترده): چند موضوع محدود به آنها بدهید و بخواهید موضوعات گستردهتری که این موضوع محدود میتواند زیرمجموعه آنها باشد را نام ببرند.
-
مثال: «تأثیر نمک بر جوانه زدن لوبیا» -> «تغذیه گیاهی» -> «علوم گیاهی» -> «زیستشناسی».
-
گام چهارم: آشنایی با منابع الهامبخش برای یافتن موضوع
به دانشآموزان بگویید که میتوانند ایدههای پژوهشی خود را از منابع زیر نیز به دست آورند:
-
مجلات علمی و پژوهشی: مطالب این مجلات میتواند سوالات جدیدی در ذهن آنها ایجاد کند. (مثلاً خواندن مقالهای درباره مارها، این پرسش را ایجاد کند: «چرا مارها در سرما بیحس میشوند؟»)
-
کتابهای پروژههای علمی و آزمایشها: این کتابها مملو از ایدههای عملی و جذاب هستند.
-
پایگاههای اینترنتی معتبر: وبسایتهای دانشگاهی، علمی و پژوهشی.
گام پنجم: توصیف موضوع (تنظیم قرارداد پژوهش)
پس از انتخاب موضوع نهایی و محدود شده، به دانشآموزان بیاموزید که باید موضوع خود را به صورت شفاف توصیف کنند. این توصیف باید به چهار سوال اساسی پاسخ دهد:
-
درباره چه کسی یا چه کسانی؟ (جامعه مورد پژوهش)
-
مثال: دانشآموزان پسر پایه پنجم مدرسه ما
-
-
چه چیزهایی مورد تحقیق قرار میگیرند؟ (متغیرها و پدیدهها)
-
مثال: میزان علاقه آنها به مطالعه داستانهای تخیلی
-
-
پژوهش چگونه انجام میشود؟ (روش کار)
-
مثال: با توزیع پرسشنامه و انجام مصاحبه با چند نفر
-
-
در کجا، در چه محدودهای و در چه زمانی؟ (مکان و محدوده زمانی)
-
مثال: در کتابخانه مدرسه، طی دو هفته اول آذر ماه
-
گام ششم: تمرین نهایی و ارائه در کلاس
از دانشآموزان بخواهیم برای جلسه آینده، با توجه به تمام نکات گفته شده، یک موضوع مناسب انتخاب کرده و آن را بر اساس چهار سوال بالا، در یک پاراگراف توصیف کنند و به کلاس بیاورند. در جلسه بعد، چند نفر از آنها موضوعات خود را بخوانند و با کمک سایر دانشآموزان، درباره نقاط قوت و ضعف آن گفتوگو کرده و اصلاحات لازم را انجام دهند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم
برای اجرای مؤثر این فعالیت و نهادینه شدن مهارت انتخاب موضوع در دانشآموزان، نکات زیر میتواند مفید باشد:
۱. چرا انتخاب موضوع این قدر مهم است؟
به دانشآموزان توضیح دهید که انتخاب موضوع، مهمترین و شاید دشوارترین گام یک پژوهش است. یک موضوع خوب مانند یک نقشه راه، مسیر پژوهش را روشن میکند و از سردرگمی جلوگیری مینماید.
۲. تفاوت بین «موضوع» و «سوال پژوهش» را شفاف کنید
-
موضوع: حوزه کلی تحقیق است. (مثلاً: «بررسی تغذیه دانشآموزان»)
-
سوال پژوهش: پرسش مشخصی است که تحقیق برای پاسخ به آن انجام میشود. (مثلاً: «آیا دانشآموزانی که صبحانه میخورند، در ساعت اول صبح تمرکز بیشتری در کلاس دارند؟»)
-
به دانشآموزان کمک کنید پس از انتخاب موضوع، آن را به یک یا چند سوال پژوهشی مشخص تبدیل کنند.
۳. اهمیت علاقه و انگیزه شخصی
بر این نکته بسیار تأکید کنید. اگر دانشآموزی موضوعی را صرفاً به دلیل ساده بودن یا به توصیه دیگران انتخاب کند، به احتمال زیاد در میانه راه انگیزه خود را از دست میدهد. پژوهش فرآیندی پرفراز و نشیب است و علاقه شخصی، سوخت اصلی این مسیر خواهد بود.
۴. راهنمایی عملی برای محدود کردن موضوع
وقتی دانشآموزی موضوع بسیار کلی مانند «آلودگی هوا» را انتخاب میکند، با پرسشهای زیر میتوانید به او در محدود کردن آن کمک کنید:
-
«آلودگی کدام شهر یا منطقه؟»
-
«چه نوع آلودگیای؟ (صوتی، هوا، خاک)»
-
«در چه زمانی از سال؟»
-
«تأثیر آن بر چه چیزی؟ (سلامت انسان، گیاهان، حیوانات)»
با این پرسشها، موضوع «آلودگی هوا» میتواند به موضوع دقیقی مثل «بررسی میزان آلودگی صوتی ناشی از ترافیک در خیابان اصلی شهر در ساعات شلوغی و تأثیر آن بر فشار خون ساکنان» تبدیل شود.
۵. توضیح بیشتر در مورد «توصیف موضوع» (چهار سوال)
-
درباره چه کسی؟ (جامعه آماری): این بخش باید دقیق باشد. «همه مردم» یک جامعه آماری نیست، اما «دانشآموزان دختر پایه هشتم مدرسه ما» یک جامعه مشخص و قابل پژوهش است.
-
چه چیزهایی؟ (موضوع/متغیر): مشخص کنید که دقیقاً چه چیزی را میخواهید اندازه بگیرید یا مشاهده کنید. «نگرش»، «میزان آگاهی»، «مقدار مصرف»، «مدت زمان» و... .
-
چگونه؟ (روش): اشاره به ابزار جمعآوری اطلاعات (پرسشنامه، مصاحبه، آزمایش، مشاهده) در این بخش کافی است.
-
کجا و کی؟ (مکان و زمان): این بخش به پژوهش، مرز میدهد و آن را انجامپذیر میکند.
۶. تشویق به استفاده از منابع مختلف برای ایدهیابی
دانشآموزان را تشویق کنید که صرفاً به ذهن خود اکتفا نکنند. ورق زدن یک مجله علمی، گشتوگذار در یک وبسایت علمی مناسب با رده سنی آنها، یا حتی گفتوگو با والدین و معلمان درباره موضوعات جالب، میتواند دریچههای جدیدی به روی آنها باز کند.
