آشنا کردن دانش آموزان دوم دبستان با کتابخانه به عنوان پایگاهی برای پژوهش

عنوان فعالیت: کلاس ما یک کتابخانه دارد! (آشنایی با کتابخانه برای دانش‌آموزان کلاس دوم)

مخاطب: آموزگاران پایه دوم دبستان

هدف کلی: دانش‌آموزان با مفهوم «کتابخانه» به عنوان مجموعه‌ای از کتاب‌ها آشنا می‌شوند و یاد می‌گیرند چگونه از کتاب‌ها برای یافتن پاسخ پرسش‌های خود استفاده کنند.

اهداف جزئی (آموزش غیرمستقیم):

• آشنایی با اجزای یک کتاب (عنوان، تعداد صفحه، تصاویر، موضوع)

• طبقه‌بندی و دسته‌بندی کتاب‌ها بر اساس ویژگی‌های مختلف

• درک مفهوم «مجموعه» و «کتابخانه» از طریق مشارکت گروهی

• پرورش مهارت پرسش‌گری و یافتن پاسخ از منابع مکتوب

توضیح برای آموزگار:
در این سن، نقش کتابخانه به عنوان «کلید پژوهش» به تدریج برای دانش‌آموزان آشکار می‌شود. شما با این فعالیت ساده، زمینه‌ای را فراهم می‌کنید که کودکان به طور غیرمستقیم با فرآیند تشکیل کتابخانه و استفاده از آن آشنا شوند. مهارت جست‌وجو، که در این سن باید جدی گرفته شود، پایه پژوهش‌های آینده آن‌ها خواهد بود.

مراحل اجرا:

گام اول: معرفی کتاب‌های خانگی (ایجاد انگیزه)

• فعالیت: از دانش‌آموزان بخواهید کتاب‌های غیردرسی‌ای را که در خانه دارند، نام ببرند.

• کار عملی: سپس از آن‌ها بخواهید یک برگه خط‌کشی شده بردارند و جدولی مانند زیر را ترسیم کرده و برای یک کتاب که در خانه دارند، اطلاعات آن را وارد کنند. (بهتر است این کار با کمک والدین انجام شود.)

گام دوم: بحث و گفت‌گو درباره تفاوت‌ها

• ارائه: روز بعد، از چند دانش‌آموز بخواهید اطلاعات کتاب خود را از روی جدول برای کلاس بخوانند.

• پرسش هدایت‌گر: پس از شنیدن چند گزارش، از دانش‌آموزان بپرسید: «بچه‌ها! آیا همه کتاب‌هایی که دوستانتان معرفی کردند، شکل و اندازه یکسانی دارند؟»

• نتیجه‌گیری: بعد از شنیدن پاسخ‌ها (مثلاً «نه، بعضی بزرگند، بعضی کوچک»)، با کودکان توافق کنید که یک ستون جدید به جدول اضافه کنند: اندازه (کوچک، متوسط، بزرگ).

گام سوم: دسته‌بندی بر اساس موضوع

• پرسش جدید: حالا از دانش‌آموزان بپرسید: «به نظر شما موضوع این کتاب‌ها چیست؟ یعنی کتاب درباره چه چیزی صحبت می‌کند؟ (مثلاً داستان، شعر، حیوانات، شهرها، علوم)»

• تکمیل جدول: با راهنمایی شما، دانش‌آموزان ستون دیگری به نام موضوع به جدول اضافه می‌کنند و آن را برای کتاب خود تکمیل می‌نمایند.

گام چهارم: ساخت کتابخانه کلاسی (از کتاب‌های من به کتابخانه ما)

• ایجاد ایده: در جلسه بعد، اجازه دهید دانش‌آموزان گزارش کامل کتاب‌های خود را (با تمام ستون‌ها) بخوانند. سپس این سوال را مطرح کنید: «هر کدام از شما یک کتابخانه کوچک در خانه دارید. چطور می‌توانیم کتابخانه خود را بزرگ و بزرگ‌تر کنیم؟» (انتظار می‌رود پاسخ‌هایی مثل: کتاب بخریم، کتاب هدیه بگیریم، با دوستانمان کتاب‌هایمان را عوض کنیم و... داده شود.)

• نتیجه‌گیری جذاب: آموزگار می‌گوید: «چه فکر خوبی! حالا اگر همه کتاب‌های همه ما بچه‌های کلاس را کنار هم بگذاریم، چه می‌شود؟ بله! یک کتابخانه بزرگ داریم.»

• فعالیت گروهی: از دانش‌آموزان بخواهید سه نفر را به عنوان مسئول انتخاب کنند تا فهرست کلی از تمام کتاب‌های کلاس تهیه کنند. شما به این سه نفر آموزش دهید:

  • اگر کتابی تکراری بود (مثلاً دو نفر «قصه‌های من و مامان» را دارند)، عنوان فقط یک بار نوشته شود، اما در ستون «تعداد» و «نام صاحب کتاب» مشخص شود.

  • جدول نهایی می‌تواند به شکل زیر باشد (نمونه):

گام پنجم: جست‌وجو و پژوهش (پیدا کردن پاسخ سوال‌ها)

• فعالیت نهایی: از دانش‌آموزان بخواهید هر کدام سه سوال که به ذهنشان می‌رسد را بنویسند. سپس تلاش کنند پاسخ آن سوال‌ها را با کمک کتاب‌هایی که در خانه دارند (یا همان کتابخانه کلاسی) پیدا کنند.

• نمونه: سوالاتی مثل: «چرا آسمان آبی است؟»، «دلفین‌ها چطور می‌خوابند؟»، «بلندترین برج دنیا کجاست؟»

• استمرار: این فعالیت را می‌توان در طول سال تحصیلی ادامه داد و هر بار به بهانه‌ای، دانش‌آموزان را به جست‌وجو در کتاب‌ها ترغیب کرد.

بخش دوم: توضیحات تکمیلی و نکات کاربردی برای آموزگار

۱. چرا این روش برای کلاس دوم مؤثر است؟

کودکان در این سن، مفاهیم را از طریق عینی و ملموس بهتر یاد می‌گیرند. آن‌ها ابتدا با کتاب خودشان (یک شیء عینی) کار می‌کنند، سپس آن را با دیگران مقایسه می‌کنند و در نهایت به مفهوم انتزاعی «کتابخانه» به عنوان مجموعه‌ای از کتاب‌ها می‌رسند.

۲. نکات اجرایی برای گام‌های مختلف

• گام اول (کمک والدین): حتماً در اطلاعیه‌ای برای والدین توضیح دهید که هدف از این کار، صرفاً پر کردن جدول نیست، بلکه آشنایی کودک با بخش‌های مختلف کتاب و ایجاد عادت به مشاهده دقیق است.

• گام دوم و سوم (ستون‌های جدید): اجازه دهید خود دانش‌آموزان پیشنهاد اضافه کردن ستون‌های جدید را بدهند. مثلاً وقتی می‌گویند «کتاب من جلد سختی دارد اما کتاب دوستم نرم است»، شما می‌توانید بپرسید «خوب است این را هم در جدول بیاوریم؟» و ستون «نوع جلد» را اضافه کنید.

• گام چهارم (مدیریت فهرست کلاسی): کار تهیه فهرست نهایی ممکن است برای سه نفر مسئول کمی دشوار باشد. شما می‌توانید به عنوان ناظر کنارشان بنشینید و هدایتشان کنید. این یک تمرین فوق‌العاده برای مهارت طبقه‌بندی و کار گروهی است.

۳. اگر دانش‌آموزی کتاب غیردرسی نداشت چه کنیم؟

• می‌توانید چند کتاب از کتابخانه مدرسه به امانت بگیرید و در اختیار آن دانش‌آموز قرار دهید.

• یا از او بخواهید یکی از کتاب‌های درسی خود (مثل کتاب خوانداری فارسی) را از نظر تعداد صفحه و تصاویر بررسی کند.

۴. گسترش فعالیت (ایده‌های بیشتر)

• مسابقه کتابخوانی: از دانش‌آموزان بخواهید یک کتاب از کتابخانه کلاسی را انتخاب کنند و بعد از خواندن، یک نقاشی درباره آن بکشند.

• معرفی کتاب: هر هفته یک نفر به عنوان «کتابدار» انتخاب شود و یکی از کتاب‌ها را به دوستانش معرفی کند.

• ایجاد قفسه‌بندی: از دانش‌آموزان بپرسید «بهترین روش برای چیدن این کتاب‌ها در قفسه چیست؟ بر اساس موضوع؟ اندازه؟ یا رنگ جلد؟» و با رأی‌گیری، کتابخانه کلاسی را مرتب کنند.

۵. ارزشیابی (آیا به هدف رسیده‌ایم؟)

شما می‌توانید موفقیت این فعالیت را از طریق موارد زیر بسنجید:

• آیا دانش‌آموزان هنگام مواجهه با یک سوال، به سراغ کتاب می‌روند؟

• آیا می‌توانند تفاوت بین یک کتاب داستان و یک کتاب علمی را تشخیص دهند؟

• آیا در صحبت‌های خود از کلماتی مثل «موضوع»، «نویسنده»، «تصویرگر» استفاده می‌کنند؟

با اجرای این فعالیت ساده، شما نه تنها دانش‌آموزان را با کتابخانه آشنا می‌کنید، بلکه نخستین گام‌های پژوهشگری را نیز به آن‌ها می‌آموزید.