گامهای یک پژوهش دانشآموزی (راهنمای عملی برای پایههای اول و دوم دبیرستان)
مخاطب: آموزگاران دوره اول و دوم دبیرستان
هدف کلی: دانشآموزان با مراحل اصلی یک پژوهش علمی آشنا میشوند و با هدایت آموزگار، یک پروژه پژوهشی کامل را از ابتدا تا انتها انجام میدهند.
توضیح برای آموزگار:
در آغاز سال تحصیلی، با دانشآموزان صحبت کنید و به آنها بگویید که امسال هر کدام یک پژوهش کامل انجام خواهند داد. برای هر مرحله، تاریخی معین کنید تا آنها بتوانند کار خود را زمانبندی کنند. سپس از دانشآموزان بخواهید در دفتر پژوهش خود، طرح گامبهگام زیر را یادداشت نمایند. تأکید کنید که این دفتر را در تمام مراحل همراه داشته باشند و پیشرفت کار را در آن ثبت کنند، زیرا گزارش نهایی پروژه را از روی همین یادداشتها خواهند نوشت.
گامهای پژوهش دانشآموزی:
|
گام |
عنوان مرحله |
تاریخ ارائه |
تاریخ تکمیل |
|---|---|---|---|
|
۱ |
انتخاب موضوع و هدف، توصیف موضوع |
||
|
۲ |
فرضیه مقدماتی |
||
|
۳ |
تهیه کتابشناسی و منابع مطالعه |
||
|
۴ |
یادداشتبرداری |
||
|
۵ |
نوشتن طرح کار (شامل مقدمه، زمینه و تاریخچه، نتیجهگیری، پیشنهادها) |
||
|
۶ |
تهیه پیشنویس |
||
|
۷ |
نگارش نتیجه نهایی |
گام اول: انتخاب موضوع و هدف (مسئلهگزینی)
ایجاد انگیزه با شعر:
در آغاز جلسه دوم، این ابیات را روی تخته کلاس بنویسید:
هر کجا مشکل، جواب آن جا رود / هر کجا کشتی است آب آن جا رود
هم سوال از علم خیزد هم جواب / همچنان که خار و گل از خاک و آب
یک عمر میتوان سخن از زلف یار گفت / در بند آن مباش که مضمون نمانده است
ابیات را با صدای خوش بخوانید و از دانشآموزان بخواهید به صورت گروهی تکرار کنند. درباره معنی ابیات با آنها گفتوگو کنید و آنها را به این نتیجه هدایت نمایید که نخستین و بنیادیترین گام پژوهش، مسئلهگزینی و انتخاب موضوع است.
مرور مطالب پیشین:
به دانشآموزان کمک کنید مطالبی را که در سالهای قبل درباره انتخاب موضوع خواندهاند به یاد آورند و خلاصه آن را روی تخته بنویسید.
فعالیت عملی:
-
از دانشآموزان بخواهید هر کدام یک موضوع برای پژوهش خود انتخاب کنند.
-
به کمک خودشان، موضوع را محدود و مشخص کنید (مثلاً «آلودگی هوا» را به «بررسی تأثیر آلودگی هوا بر میزان مراجعه بیماران تنفسی به بیمارستانهای شهر در زمستان ۱۴۰۲» تبدیل کنید).
-
از آنها بخواهید توصیف کاملی از موضوع خود بنویسند. این توصیف باید شامل موارد زیر باشد:
-
چه چیزی مورد بررسی قرار میگیرد؟
-
چه کسانی جامعه پژوهش هستند؟
-
کجا و چه زمانی پژوهش انجام میشود؟
-
چگونه اطلاعات جمعآوری میشود؟
-
-
چند نفر در کلاس موضوع و توصیف خود را بخوانند و درباره آن گفتوگو کنند.
تکلیف منزل:
از دانشآموزان بخواهید توصیف خود را کامل کنند و اهمیت موضوع را نیز بنویسند. یعنی توضیح دهند چرا این موضوع ارزش پژوهش دارد و چه فایدهای برای جامعه یا دانش آنها دارد.
پرسشهای کتبی (در دفتر پژوهش):
پس از آنکه دانشآموز موضوع خود را به شکل روشن بیان کرد، از او بخواهید به این سوالات به صورت کتبی پاسخ دهد:
-
چه چیزی تو را به انتخاب این موضوع علاقهمند کرد؟
-
چه پدیدههایی در تجربیات روزمره خود مشاهده کردهای که توجه تو را به این مسئله جلب کرده است؟
-
با توجه به نوشتهها و نتایج مطالعات دیگران، استدلال کن که انجام پژوهش در این زمینه ضروری است. (یعنی مشکلات ناشی از وجود این مسئله در جامعه چیست؟)
در جلسه بعد، دانشآموزان پاسخهای خود را بخوانند و با کمک شما و سایر همکلاسیها، اشکالات را رفع کنند. هر دانشآموز تاریخ ارائه و تکمیل موضوع را در دفتر خود ثبت میکند.
گام دوم: فرضیه مقدماتی
توضیح مفهوم فرضیه:
به دانشآموزان بگویید: «حدسی که درباره موضوع خود با توجه به آگاهیهای گذشته و دانش فعلی خود میزنید، یعنی پیشبینی شما از نتیجه پژوهش، فرضیه مقدماتی نام دارد.»
نکته مهم:
تأکید کنید که یک پژوهشگر واقعی همیشه باید به یاد داشته باشد که هدف او اثبات فرضیه نیست، بلکه میخواهد آن را آزمایش کند. بنابراین، رد یا قبول فرضیه از ارزش پژوهش نمیکاهد.
فعالیت عملی:
از دانشآموزان بخواهید در دفتر خود، برای موضوع انتخابیشان یک فرضیه مقدماتی بنویسند. سپس در کلاس بخوانند و با کمک شما و سایر دانشآموزان، آن را تکمیل و تصحیح کنند.
تاریخ ارائه و تکمیل این گام را نیز یادداشت کنند.
گام سوم: تهیه کتابشناسی و منابع
توضیح:
به دانشآموزان بگویید: «اکنون که یک موضوع مشخص و عملی دارید، باید ببینید چه منابعی درباره آن وجود دارد. منابع میتوانند شامل موارد زیر باشند:»
-
منابع مکتوب: کتابها، مقالات علمی، مجلات، روزنامهها، جزوهها
-
منابع انسانی: مصاحبه و مکاتبه با صاحبنظران و متخصصان
-
منابع غیرچاپی: نوارها، سیدیها، فیلمها، مستندهای تلویزیونی، وبسایتهای معتبر
فعالیت عملی:
از دانشآموزان بخواهید یک فهرست کتابشناسی از منابع مرتبط با موضوع خود تهیه کنند. اگر فصل یا بخش خاصی از یک کتاب را برای کار خود مفید میدانند، زیر عنوان آن کتاب یادداشت کنند.
میتوانند از برگههای جداگانه برای هر منبع استفاده کنند (برگههای کتابشناسی).
گام چهارم: یادداشتبرداری
توضیح:
به دانشآموزان کمک کنید روش صحیح یادداشتبرداری را به خاطر بیاورند:
-
ابتدا سوالات خود را درباره پژوهش بنویسید و آنها را طبقهبندی کنید.
-
با توجه به طبقهبندی سوالات، در منابع مختلف به دنبال پاسخ بگردید.
-
از منابع یادداشتبرداری کنید و حتماً مشخصات منبع (نام کتاب، نویسنده، صفحه) را در بالای هر برگه یادداشت نمایید.
-
نکتهها و نظرهای شخصی خود را که هنگام مطالعه به ذهنتان میرسد، زیر هر برگه یادداشت کنید (ترجیحاً با رنگی متفاوت).
گام پنجم: نوشتن طرح کار و تهیه پیشنویس
یادآوری ساختار مقاله پژوهشی:
به دانشآموزان کمک کنید قسمتهای مختلف یک مقاله پژوهشی را به خاطر بیاورند:
-
صفحه عنوان
-
فهرست مطالب
-
چکیده
-
مقدمه (شامل بیان تاریخچه مختصری از پژوهش)
-
روش تحقیق (آزمایشها و اقدامات)
-
دادهها و یافتهها
-
بحث و نتیجهگیری
-
پیشنهادها
-
سپاسگزاری
-
منابع
فعالیت عملی:
از دانشآموزان بخواهند با توجه به ساختار بالا، طرح کار خود را بنویسند و سپس ظرف ۱۵ تا ۳۰ روز، مقاله خود را آماده کنند.
گام ششم و هفتم: پیشنویس و نتیجه نهایی
اشتراکگذاری و بازخورد:
-
به محض اینکه مقاله هر دانشآموز آماده شد، آن را تکثیر کند و در اختیار همه همکلاسیها قرار دهد.
-
در کلاس، مقالهها خوانده شود و دیگران بتوانند درباره آنها گفتوگو کنند و بازخورد دهند.
-
دانشآموزان با استفاده از بازخوردها، پیشنویس خود را ویرایش کرده و نتیجه نهایی را آماده کنند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی و نکات کاربردی برای آموزگار
۱. اهمیت دفتر پژوهش
دفتر پژوهش، قلب فرآیند یادگیری است. تأکید کنید که دانشآموزان باید:
-
تمام مراحل را در این دفتر ثبت کنند.
-
جدولها، نمودارها و منحنیها را به طور منظم در آن داشته باشند.
-
پس از اتمام کار، گزارش نهایی را از روی همین دفتر بازنویسی کنند.
۲. تفاوت پژوهش در پایههای اول و دوم دبیرستان
در پایههای اول و دوم دبیرستان، با توجه به اینکه دانشآموزان درس آمار دارند، میتوانند:
-
مفاهیم آماری (میانگین، انحراف معیار، نمودارها) را وارد پژوهش کنند.
-
متغیرهای مستقل و وابسته را تعریف و بررسی نمایند.
-
موضوع را متناسب با آگاهیهای خود گستردهتر کنند.
۳. نکات اجرایی برای هر گام
-
گام اول (انتخاب موضوع): حتماً موضوعات را محدود کنید. موضوعات گسترده مانند «تغذیه» یا «آلودگی هوا» برای پژوهش یکساله مناسب نیستند. با پرسشهای «کجا؟»، «کی؟»، «چه کسانی؟» و «چه چیزی؟» آنها را محدود کنید.
-
گام دوم (فرضیه): فرضیه باید قابل آزمایش باشد. مثلاً «آلودگی هوا باعث افزایش بیماریهای تنفسی میشود» یک فرضیه قابل آزمایش است.
-
گام سوم (منابع): به دانشآموزان بیاموزید که منابع اینترنتی معتبر را از منابع نامعتبر تشخیص دهند. پسوندهای .edu، .org و .sch را معرفی کنید.
-
گام چهارم (یادداشتبرداری): تأکید کنید که حتماً شماره صفحه منبع را یادداشت کنند. این کار در زمان استناددهی بسیار مهم است.
-
گام پنجم (طرح کار): طرح کار میتواند یک نقشه راه ۲ تا ۳ صفحهای باشد که ساختار کلی مقاله را نشان میدهد.
-
گام ششم و هفتم (پیشنویس و نهایی): فرآیند بازخورد دادن و گرفتن را جدی بگیرید. این کار مهارت تفکر نقادانه را در دانشآموزان تقویت میکند.
۴. ارزشیابی پروژه
برای ارزشیابی پژوهش دانشآموزان میتوانید به موارد زیر توجه کنید:
-
آیا موضوع به درستی محدود و توصیف شده است؟
-
آیا فرضیه به روشنی بیان شده است؟
-
آیا از منابع کافی و متنوع استفاده شده است؟
-
آیا یادداشتبرداریها منظم و همراه با ذکر منابع است؟
-
آیا ساختار مقاله رعایت شده است؟
-
آیا نتیجهگیری با دادهها و یافتهها هماهنگی دارد؟
-
آیا دانشآموز توانسته است از بازخوردها برای بهبود کار خود استفاده کند؟
۵. نکته پایانی
هدف نهایی این فرآیند، تربیت افرادی است که بتوانند مسئلهها را شناسایی کنند، برای آنها راهحل بیابند و یافتههای خود را به شکل منظم ارائه دهند. این مهارتها فراتر از درس زیستشناسی یا شیمی، در تمام زندگی به کار دانشآموزان خواهد آمد.
