الکساندر آفاناسیف؛ برادران گریمِ سرزمین تزارها

در دنیای ادبیات عامیانه و مردم‌شناسی، نام «برادران گریم» در آلمان و «شارل پرو» در فرانسه همواره نثرهای پایه و بنیادین گردآوری افسانه‌های پریان در غرب اروپا را تداعی می‌کند. اما در فراخنای پهناور شرق اروپا و قلمرو زبان‌های اسلاوی، این «الکساندر آفاناسیف» (Alexander Afanasyev / Александр Николаевич Афанасьев) است که بزرگ‌ترین پژوهشگر، گردآورنده و پاسدار فولکلور و داستان‌های عامیانه به شمار می‌رود؛ شخصیتی که بدون کوشش‌های بی‌وقفه‌ی او، بخش عظیمی از میراث بصری، روایی و اسطوره‌ای روسیه و اقوام اسلاو در گذر تاریخ گم می‌شد.

۱. زیست‌نامه و بستر تاریخی

الکساندر نیکولایویچ آفاناسیف در ۱۱ ژوئیه ۱۸۲۶ در شهر بوگوچار متولد شد. او در رشته‌ی حقوق در دانشگاه مسکو تحصیل کرد و پس از آن در آرشیو اصلی وزارت امور خارجه مشغول به کار شد. این موقعیت شغلی به او امکان داد تا به اسناد تاریخی، دست‌نوشته‌های کهن و متون نایاب دسترسی داشته باشد.

آفاناسیف در دوره‌ای می‌زیست که جنبش‌های ملت‌خواهی و بازگشت به ریشه‌های ملی در سراسر اروپا در حال اوج‌گیری بود. او تحت تأثیر مستقیم مکتب اسطوره‌شناسی برادران گریم قرار گرفت و بر این باور بود که افسانه‌ها و قصه‌های عامیانه، باقی‌مانده‌های تحریف‌شده‌ی اسطوره‌های کهن خورشیدی و کیهانی اقوام اسلاو هستند.

۲. شاهکار حیات: «قصه‌های مردمی روسیه»

بزرگ‌ترین و ماندگارترین اثر آفاناسیف، مجموعه‌ای با عنوان «قصه‌های مردمی روسیه» (Russian Fairy Tales / Русские народные сказки) است که در قالب هشت جلد بین سال‌های ۱۸۵۵ تا ۱۸۶۳ میلادی منتشر شد.

این مجموعه عظیم، شامل نزدیک به ۶۰۰ قصه و افسانه‌ی عامیانه است که از نظر حجم و گستردگی، حتی مجموعه‌ی گردآوری‌شده توسط برادران گریم را نیز پشت سر می‌گذارد. آفاناسیف بر خلاف برخی گردآورندگان هم‌عصر خود که داستان‌ها را دستکاری و اخلاقی‌سازی می‌کردند، تا حد امکان وفاداری به لحن، زبان، خرافه‌ها و اصالت گفتار راویانی چون دهقانان و روستاییان را حفظ کرد.

۳. شخصیت‌های ماندگار در آثار آفاناسیف

بخش مهمی از شهرت جهانی افسانه‌های اسلاو و تصویرگری‌های پس از آن، مدیون قصه‌هایی است که آفاناسیف ثبت کرده است. شخصیت‌های شاخصی که از دل مجموعه‌ی او به ادبیات جهانی راه یافتند عبارت‌اند از:

• بابایاگا (Baba Yaga): جادوگر پیر و مرموزی که در کلبه‌ای متحرک بر روی پاهای مرغ در اعماق جنگل زندگی می‌کند؛ شخصیتی خشن اما گاه راهنما.

  

• کوشیِ فنا‌ناپذیر (Koschei the Deathless): شرور افسانه‌ای که روحش در جایی بیرون از بدنش (درون یک سوزن، داخل یک تخم‌مرغ، درون یک مرغابی در یک صندوقچه) پنهان شده است.

  

• مرغ آتش (The Firebird): پرنده‌ی درخشان و افسانه‌ای که نماد جست‌وجو، روشنایی و ماجراجویی‌های قهرمانان اسلاو است.

  

• واسیلیسای زیبا (Vasilisa the Beautiful): قهرمان زنِ دانا و صبور داستان‌های عامیانه که نماد غلبه‌ی تدبیر بر پلیدی است.

  

۴. تأثیر بر هنرهای بصری و تصویرگری کتاب کودک

مجموعه‌ی آفاناسیف الهام‌بخشِ جنبش‌های عظیم هنری در اواخر سده‌ی نوزدهم و اوایل سده‌ی بیستم شد. نقاشان و تصویرگران برجسته‌ای چون ایوان بیلیبین (Ivan Bilibin) و ویکتور واسنتسوف (Viktor Vasnetsov) با الهام مستقیم از داستان‌های آفاناسیف، شاهکارهای تصویرگری و هنر کتاب‌سازی روسیه را خلق کردند.

تصویرگری‌های بیلیبین بر اساس قصه‌های آفاناسیف (مانند «واسیلیسای زیبا» و «مرغ آتش») با خطوط محیطی قوی، فرم‌های تزئینی سنتی و تکنیک‌های چاپ منحصر‌به‌فرد، امروزه از کلاسیک‌ترین نمونه‌های هنر تصویرگری کتاب کودک در جهان به شمار می‌روند.

۵. چالش‌ها و سانسور: «قصه‌های ممنوعه»

نگاه بی‌پروا و پژوهشی آفاناسیف باعث شد تا او با سانسور شدید حکومت تزاری و کلیسای ارتدکس مواجه شود. او علاوه بر افسانه‌های پریان، مجموعه‌ای از داستان‌های طنزآمیز و هجوآمیز دهقانان درباره‌ی کشیشان و حاکمان را نیز گردآوری کرد که به «قصه‌های پنهان روسیه» (Russian Secret Tales / Заветные сказки) معروف شد.

این کتاب در روسیه توقیف شد و آفاناسیف مجبور شد آن را به‌صورت گمنام در سوئیس (ژنو) به چاپ برساند. فشار سانسور و از دست دادن شغل آرشیو، زندگیش را در تنگنای شدید مالی قرار داد. او در ۲۳ اکتبر ۱۸۷۱ در سن ۴۵ سالگی بر اثر بیماری سل در فقر درگذشت، اما میراث روایی او برای همیشه در تاریخ ادبیات جهان ماندگار شد.

۶. میراث و اهمیت آفاناسیف در ادبیات کودک و نوجوان

امروزه آفاناسیف را نه تنها «پدر گردآوری افسانه‌های روسیه»، بلکه یکی از ستون‌های اصلی ادبیات کودک و الگوی مردم‌شناسی بصری می‌دانند. بازنویسی‌ها، اقتباس‌های انیمیشنی، پروژه‌های تصویرگری و کتاب‌های تصویری متعددی که بر پایه‌ی روایات او در سراسر جهان منتشر می‌شوند، گواهی بر زنده بودن و پویایی قلمروی افسانه‌های اوست.

منابع و مراجع پژوهشی

• Afanasyev, Alexander (1945). Russian Fairy Tales. Translated by Norbert Guterman. New York: Pantheon Books.

• Haney, Jack V. (1999). An Anthology of Russian Folk Tales. M.E. Sharpe.

• Zipes, Jack (2015). The Oxford Companion to Fairy Tales. Oxford University Press.

• Riordan, James (2003). Russian Tales: Folklore and History. Folklore Society Publications.

• Афанасьев, А. Н. (2014). Народные русские сказки. Москва: Эксмо.