عنوان فعالیت: دانشآموز پژوهشگر و آشنایی با کتابخانه به عنوان پایگاه پژوهش
هدف: دانشآموزان با ساختار، امکانات و روشهای جستوجوی منابع در یک کتابخانهی بزرگ (شهری یا دانشگاهی) آشنا شوند و بتوانند از کتابخانه به عنوان یک ابزار کلیدی در فرآیند پژوهش خود استفاده کنند.
ضرورت: گنجاندن بازدید از کتابخانههای بزرگ در برنامهی درسی تمام پایههای راهنمایی و دبیرستان ضروری است، زیرا آشنایی عملی با شیوهی صحیح استفاده از کتابخانه، پایهای برای انجام پژوهشهای معتبر و عمیق است.
مراحل اجرا:
گام اول: آمادهسازی پیش از بازدید
-
هماهنگی قبلی: با کتابدار مسئول هماهنگ کنید تا یک کتابدار راهنما برای توضیح امکانات و پاسخگویی به دانشآموزان در نظر گرفته شود.
-
ایجاد انگیزه: پیش از بازدید، برای دانشآموزان توضیح دهید که کتابخانه فقط محلی برای امانت کتاب نیست، بلکه یک «مرکز اطلاعات» است که میتواند نقشهها، مجلات، منابع دیجیتال، پایاننامهها و... را نیز در اختیار آنها بگذارد.
گام دوم: آموزش عملی در کتابخانه (کار با سیستم جستوجو)
در طول بازدید، دانشآموزان را به بخش کتابداری و مرجع ببرید و به طور عملی، کار با سیستم جستوجوی کتابخانه (خواه کارتکاتالوگ سنتی باشد یا سیستم رایانهای) را آموزش دهید. برای این آموزش، از روش پرسش و پاسخ استفاده کنید:
فعالیتهای عملی:
-
جستوجوی موضوعی: چند موضوع مشخص (مثلاً «تغییرات اقلیمی»، «شعر نو فارسی»، «انرژی هستهای») را انتخاب کنید و از دانشآموزان بخواهید با مراجعه به سیستم، کتابهای مرتبط با آن موضوعات را پیدا کنند. سپس آنها باید شماره راهنما، عنوان کتاب و نام نویسنده را یادداشت کنند.
-
جستوجوی عنوانی: چند عنوان کتاب مشخص (که از قبل میدانید در کتابخانه موجود است) به دانشآموزان بدهید و از آنها بخواهید با جستجوی عنوان، اطلاعات کاملی از آن کتاب (نویسنده، موضوع، شماره راهنما، محل قفسه) به دست آورند.
-
جستوجوی پدیدآورنده (نویسنده): یک نویسنده را انتخاب کنید (مثلاً «محمدعلی جمالزاده») و از دانشآموزان بخواهید فهرستی از تمام کتابهای او که در کتابخانه موجود است تهیه کنند.
-
تمرین الفبایی: برای آشنایی بیشتر با نظم کارتکاتالوگ یا سیستم رایانهای، از آنها بخواهید کتابهای نویسندگانی را فهرست کنند که نام خانوادگی آنها با حرف «ن» شروع میشود (مثلاً «نجفی»، «نوروزی»، «نصر»).
-
خوانش کارت شناسایی کتاب: یک کارت کاتالوگ (یا صفحهی اطلاعات کتاب در سیستم) را به دانشآموزان نشان دهید و از آنها بخواهید به پرسشهای زیر پاسخ دهند:
-
نام کامل کتاب چیست؟
-
موضوع اصلی کتاب چیست؟
-
کتاب چند صفحه دارد؟
-
در چه سالی و توسط چه ناشری منتشر شده است؟
-
شمارهی راهنمای کتاب (که محل قرارگیری آن در قفسه را مشخص میکند) چیست؟
-
گام سوم: آشنایی با بخشها و منابع مختلف کتابخانه
از کتابدار بخواهید دانشآموزان را با بخشهای مختلف کتابخانه آشنا کند:
-
بخش مرجع: دایرةالمعارفها، فرهنگنامهها، اطلسها و... که فقط در محل کتابخانه قابل استفاده هستند.
-
بخش نشریات: مجلهها و روزنامههای جاری و گذشته.
-
بخش کودکان و نوجوانان (اگر موجود باشد)
-
بخش اینترنت و منابع دیجیتال: پایگاههای اطلاعاتی، نرمافزارها و کتابهای الکترونیکی.
-
سالن مطالعه و مقررات استفاده از آن.
گام چهارم: فعالیت پس از بازدید
پس از پایان بازدید، از دانشآموزان بخواهید:
-
گزارشی از بازدید خود تهیه کنند که شامل موارد زیر باشد:
-
نام و نشانی کتابخانه
-
توضیحی دربارهی سیستم جستوجوی کتابخانه (کارتی یا رایانهای)
-
معرفی سه منبع جالب که در کتابخانه پیدا کردهاند
-
توضیحی دربارهی مقررات و تسهیلات کتابخانه (ساعات کار، نحوهی عضویت، تعداد امانت، خدمات ویژه)
-
-
در کلاس، دو یا سه نفر از دانشآموزان گزارش خود را بخوانند و دربارهی تجربهشان با همکلاسیها گفتوگو کنند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم
برای اینکه این بازدید به یک تجربهی یادگیری عمیق و ماندگار تبدیل شود، به نکات زیر توجه کنید:
۱. هدفگذاری پیش از بازدید
-
پیش از بازدید، یک برگهی راهنما (کاربرگ) تهیه کنید و در اختیار دانشآموزان بگذارید. در این برگه، پرسشها و فعالیتهایی که باید در کتابخانه انجام دهند (مانند موارد ذکر شده در گام دوم) درج شده باشد. این کار باعث میشود دانشآموزان هدفمندتر عمل کنند.
۲. تفاوت کارت کاتالوگ با سیستم رایانهای (اوپک)
-
اگر کتابخانه هنوز از کارتکاتالوگ استفاده میکند، سه نوع کارت (عنوان، نویسنده، موضوع) را به دانشآموزان نشان دهید و تفاوت آنها را توضیح دهید.
-
اگر کتابخانه از سیستم رایانهای (OPAC) استفاده میکند، نحوهی جستجوی ساده و پیشرفته را آموزش دهید. مثلاً نشان دهید که چگونه میتوان جستجو را بر اساس سال نشر، ناشر، یا زبان محدود کرد.
۳. مفهوم شمارهی راهنمای کتاب (ردهبندی)
-
به دانشآموزان توضیح دهید که شمارهی راهنما مانند «آدرس» کتاب در کتابخانه است. این شماره مشخص میکند کتاب در کدام قفسه و در کنار کدام کتابها قرار دارد. دو سیستم رایج را معرفی کنید:
-
ردهبندی دیویی: که بیشتر در کتابخانههای عمومی استفاده میشود و موضوعات با اعداد ۰۰۰ تا ۹۰۰ مشخص میشوند.
-
ردهبندی کنگره: که بیشتر در کتابخانههای تخصصی و دانشگاهی استفاده میشود و موضوعات با حروف الفبا مشخص میشوند.
-
۴. اهمیت کتابدار به عنوان یک منبع انسانی
-
به دانشآموزان بیاموزید که کتابداران، «راهنمایان اطلاعات» هستند. اگر در پیدا کردن منبعی مشکل داشتند یا نیاز به مشاوره داشتند، حتماً از کتابدار کمک بخواهند.
۵. ارزشیابی فعالیت
-
گزارش بازدید دانشآموزان را بررسی کنید. به این نکات توجه داشته باشید:
-
آیا توانستهاند از سیستم جستوجو به درستی استفاده کنند؟
-
آیا بخشهای مختلف کتابخانه را به خاطر سپردهاند؟
-
آیا در گزارش خود، به کاربرد این منابع در پژوهش شخصیشان اشاره کردهاند؟
-
۶. گسترش فعالیت (پروژهی بلندمدت)
-
از دانشآموزان بخواه که برای یک موضوع پژوهشی مشخص (مثلاً انشا یا پروژهی کلاسی) حداقل سه منبع از کتابخانه معرفی کنند و برای هر منبع، کارت کتابشناسی کامل تهیه نمایند. این کار باعث میشود مهارت کتابخانهداری خود را در عمل به کار بگیرند.
