خواندن در دنیای نوجوان؛ چگونه کتاب را با علایق او پیوند دهیم؟

مقدمه

نوجوانی دوره‌ی فاصله‌گرفتن است:
فاصله‌گرفتن از کودکی، از اقتدار بزرگسال و اغلب از شیوه‌های تحمیلی خواندن.
در این مرحله، بسیاری از نوجوانان کتاب را کنار می‌گذارند—not به‌دلیل ناتوانی، بلکه به‌دلیل بی‌ارتباطی.

پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد افت علاقه به خواندن در آغاز نوجوانی پدیده‌ای جهانی است، اما قابل پیشگیری است اگر کتاب بتواند با علایق، هویت و جهان ذهنی نوجوان پیوند بخورد (OECD, 2019؛ Clark, 2014).
این مقاله بررسی می‌کند چگونه می‌توان خواندن را در زندگی نوجوان معنادار نگه داشت، نه به‌عنوان وظیفه، بلکه به‌عنوان انتخاب.

نوجوان امروز چگونه با متن مواجه می‌شود؟

نوجوان ۱۲ سال به بالا:

• با متن‌های متنوعی خارج از کتاب درگیر است (شبکه‌های اجتماعی، وب‌نوشت‌ها، بازی‌ها)؛

• به هویت، استقلال و انتخاب شخصی حساس است؛

• به موضوعات واقعی، چالش‌برانگیز و نزدیک به زندگی علاقه‌مند است؛

• نسبت به تحمیل و نصیحت مقاومت نشان می‌دهد.

پژوهش‌های OECD نشان می‌دهد نوجوانانی که خواندن را «مرتبط با زندگی خود» می‌دانند، هم بیشتر می‌خوانند و هم درک عمیق‌تری دارند (OECD, 2019).

اصل اول: علاقه مهم‌تر از سطح و ژانر

یکی از خطاهای رایج، محدودکردن نوجوان به «کتاب‌های مناسب سن» به معنای محدودکننده است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد:

• علاقه‌ی شخصی، قوی‌ترین محرک خواندن در نوجوانی است؛

• نوجوان اگر با موضوعی درگیر شود، حتی متون دشوار را هم دنبال می‌کند (Guthrie & Wigfield, 2000).

علایق رایج نوجوانان:

• هویت و خودشناسی

• دوستی، عشق، تعلق

• عدالت، قدرت، تبعیض

• ترس، بقا، آینده

• علم، فناوری، جهان‌های موازی

کتاب باید به این پرسش‌ها نزدیک شود.

اصل دوم: به‌رسمیت‌شناختن تنوع متن

برای نوجوان، خواندن فقط رمان نیست.

پژوهش‌های Nell Duke و ILA نشان می‌دهد نوجوانانی که فقط با رمان مواجه می‌شوند، زودتر از خواندن فاصله می‌گیرند.

متن‌های معتبر برای نوجوان:

• رمان و داستان کوتاه

• رمان گرافیکی و کمیک

• زندگی‌نامه و روایت واقعی

• وب‌نوشت‌ها و مقالات بلند

• متون دیجیتال و چندرسانه‌ای

UNESCO (2020) این رویکرد را «سواد چندمتنی» می‌نامد.

اصل سوم: پیوند کتاب با جهان نوجوان

کتاب زمانی معنا پیدا می‌کند که نوجوان بتواند بگوید:

«این به من ربط دارد.»

راهکارهای مستند:

• انتخاب کتاب‌هایی با شخصیت نوجوان

• پرداختن به مسائل واقعی (تنهایی، فشار اجتماعی، تصمیم‌گیری)

• اجازه به نوجوان برای ربط‌دادن کتاب به فیلم، بازی یا موسیقی مورد علاقه‌اش

Nikolajeva (2014) نشان می‌دهد پیوند متن با تجربه‌ی زیسته، همدلی و درک را افزایش می‌دهد.

اصل چهارم: حذف کنترل و جایگزینی گفت‌وگو

نوجوان به‌شدت به استقلال حساس است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد:

• کنترل، گزارش‌گیری و اجبار، خواندن را متوقف می‌کند؛

• گفت‌وگو و مشارکت، خواندن را زنده نگه می‌دارد (Chambers, 1993).

به‌جای:

• «خلاصه‌اش رو بگو»

• «چی فهمیدی؟»

بپرسید:

• «کجاش اذیتت کرد؟»

• «با کدوم بخشش مشکل داشتی؟»

• «دوست داشتی ادامه‌ش چطور باشه؟»

نقش والدین: همراهِ بالغ، نه ناظر

در نوجوانی، نقش والد تغییر می‌کند.

مطالعات Sénéchal (2006) نشان می‌دهد نوجوانانی که والدین‌شان:

• خواندن را قضاوت نمی‌کنند

• تجربه‌ی شخصی‌شان را به اشتراک می‌گذارند

• استقلال انتخاب را محترم می‌شمارند

ارتباط خواندن را حفظ می‌کنند.

والد در این سن:

• پیشنهاد می‌دهد، نه اجبار

• گوش می‌دهد، نه اصلاح

• همراه است، نه مربی دائم

  

نقش مدرسه و کتابخانه

مدرسه و کتابخانه می‌توانند:

• باشگاه‌های خواندن آزاد ایجاد کنند

• کتاب را به رسانه‌های دیگر پیوند دهند

• فضای امن برای گفت‌وگو و اختلاف نظر بسازند

OECD (2019) تأکید می‌کند خواندن نوجوان باید از قالب «درس ادبیات» فراتر برود.

جمع‌بندی

نوجوان اگر کتاب را بخواند،
نه به‌خاطر تکلیف،
بلکه چون به او مربوط است.

خواندن در نوجوانی زمانی زنده می‌ماند که:

• انتخاب آزاد باشد

• با هویت و علایق پیوند بخورد

• به گفت‌وگو منجر شود

در این صورت، کتاب نه ابزار کنترل،
بلکه همراه مسیر رشد نوجوان خواهد بود.

منابع

• OECD (2019). PISA Reading Framework.

• Clark, C. (2014). Young People’s Reading Choices. National Literacy Trust.

• Guthrie, J. T., & Wigfield, A. (2000). Engagement and Motivation in Reading.

• Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning.

• Chambers, A. (1993). Tell Me: Children, Reading & Talk.

• Duke, N. (2011). Reading Research in Practice.

• UNESCO (2020). Global Framework for Literacy and Multimodal Reading.