چکیده
کتابدرمانی یکی از تأثیرگذارترین شیوههای استفاده از ادبیات برای رشد هیجانی، شناختی و اجتماعی کودکان است.
در این مدل، کتابها بهعنوان آینهای برای شناخت احساسات و پنجرهای برای درک موقعیتهای دشوار به کار میروند.
در تعامل با داستان، کودک هیجانها، ترسها، نگرانیها یا تجربههای مبهم خود را بهتر میشناسد و دربارهی آنها گفتوگو میکند.
مطالعات نشان میدهد وقتی کودکان شخصیتهایی را میبینند که تجربهای مشابه آنها دارند، احساس تنهایی کاهش مییابد، تابآوری افزایش مییابد و توانایی حل مسئله تقویت میشود.
تعریف و ویژگیهای مدل
کتابدرمانی (Bibliotherapy) یعنی استفادهی هدایتشده از کتاب برای کمک به کودک در:
-
شناخت احساسات
-
درک موقعیتهای دشوار
-
افزایش تابآوری
-
کاهش اضطراب و تنش
-
پیدا کردن راههای مواجهه با مشکل
در این روش، کتاب وسیلهای برای بازتاب احساسات و شروع گفتوگو است.
کودک به جای اینکه صرفاً راهحل دریافت کند، در تجربهی داستانی شریک میشود و از طریق آن به فهم تازهای از وضعیت خود میرسد.
طبق نظریهی بنیادین Caroline Shrodes (1950)، کتابدرمانی چهار مرحلهی اصلی دارد:
-
همذاتپنداری (Identification): کودک خود را در شخصیت یا موقعیت میبیند.
-
تخلیهی هیجانی (Catharsis): کودک احساسات انباشته را از طریق داستان رها میکند.
-
بینش (Insight): کودک به درکی تازه از احساس یا مشکل میرسد.
-
اقدام یا تغییر (Integration/Action): کودک راهکارهای تازه را تجربه میکند.
اهداف تربیتی و نقش در رشد کودک
۱) شناخت و نامگذاری احساسات
کودک میآموزد احساسات پیچیده را بشناسد و دربارهی آنها حرف بزند.
این مهارت، پایهی تنظیم هیجان و سلامت روان است.
۲) کاهش اضطراب و احساس تنهایی
مطالعات شچمنShechtman (2009) نشان داده کودکان با دیدن شخصیتهای مشابه، احساس انزواشان کم میشود.
۳) تقویت همدلی
کودک دیدگاه شخصیتهای دیگر را درک میکند و در نتیجه رفتار اجتماعیتری پیدا میکند.
۴) رشد مهارت حل مسئله
ادبیات ابزار امنی است برای آزمودن راهحلها بدون پیامد واقعی.
۵) کمک به کودکان در موقعیتهای خاص
از جمله:
فقدان، طلاق والدین، جابهجایی خانه و مدرسه، ترس، اضطراب جدایی، خشم، اعتمادبهنفس پایین، تجربهی قلدری، بیماری.
۶) ایجاد رابطهی عاطفی امن با بزرگسال
کتاب به بزرگسال اجازه میدهد وارد دنیای کودک شود و فضایی برای گفتوگو ایجاد کند.
پشتوانهی علمی و پژوهشی
کرولین شرودز Caroline Shrodes (1950)
بنیانگذار نظریهی کتابدرمانی که نشان داد «تجربهی ادبی» میتواند نقش درمانی داشته باشد.
ماریا نیکولایوا Maria Nikolajeva (2014)
در Children’s Literature and Culture توضیح میدهد که ادبیات کودک توانایی بینظیری در بازنمایی و پردازش احساسات دارد.
انجمن کتابخانههای عمومی امریکاALA (2018)
کتابخانههای عمومی آمریکا کتابدرمانی را بخشی از خدمات حمایت هیجانی کودکان معرفی میکنند.
یونسکو UNESCO (2020)
در سیاست جهانی «سواد عاطفی» کتاب را ابزاری کلیدی برای رشد هیجانهای سالم معرفی میکند.
شیوهی اجرا در خانه، مدرسه و کتابخانه
در خانه
-
والدین کتابی همراه با موضوع احساسی کودک انتخاب میکنند.
-
پس از خواندن، پرسشهای باز مطرح میکنند:
«این بخش تو رو یاد چی انداخت؟» -
از نصیحت یا مقایسه پرهیز میشود؛ فقط شنیدن و همدلی.
در مدرسه
-
مشاور یا معلم مجموعهای از کتابهای مناسب احساسات تهیه میکند.
-
پس از بلندخوانی، فعالیتی انجام میشود: نقاشی، نامهنوشتن، نمایش.
-
گفتوگو دربارهی «راهحلهای شخصیت» زمینهای برای یادگیری حل مسئله است.
در کتابخانه
-
ایجاد «قفسهی احساسات» شامل کتابهایی دربارهی ترس، شجاعت، فقدان، دوستی، خشم و…
-
نشستهای کتابدرمانی گروهی با هدایت کتابدار آموزشدیده.
-
استفاده از کتاب برای آغاز گفتوگو در نوجوانان ساکت یا خجالتی.
نمونهی عملی
💬 پروژهی «دل کوچکم آرام باش» برای کودکان ۶–۸ ساله
کودکان کتابی دربارهی اضطراب امتحان میخوانند.
کتابدار از آنها میپرسد:
«کجا مثل شخصیت داستان احساس ترس کردی؟»
کودکها تجربههایشان را به زبان میآورند.
در مرحلهی بعد، با نقاشی یا نمایش کوتاه، «راهحل شخصیت» را تمرین میکنند.
نتیجهی مشاهدهشده:
-
کاهش ترس،
-
افزایش اعتمادبهنفس،
-
آمادگی برای گفتوگو دربارهی نگرانیها.
نکات کلیدی برای مربیان و والدین
-
کتابدرمانی جای درمان روانشناختی تخصصی نیست اما مکمل بسیار مؤثری است.
-
انتخاب کتاب باید دقیق و حساسانه باشد.
-
کودک را مجبور به صحبت نکنید؛ اجازه دهید خودش زمانی را برای بیان انتخاب کند.
-
گفتوگو باید غیرقضاوتی باشد.
-
به کودک کمک کنید احساساتش را نامگذاری کند.
-
پایانهای باز بهترین فرصت برای گفتوگو هستند.
-
برای شرایط سخت (فقدان، آسیب، تروما) حتماً با مشاور متخصص همکاری کنید.
جمعبندی
کتابدرمانی پلی است میان ادبیات و زندگی واقعی کودک.
در این مدل، داستانها به ابزارهایی برای شناخت احساسات، کاهش اضطراب و افزایش تابآوری تبدیل میشوند.
کتاب، فضایی امن و تخیلی میسازد که کودک در آن میتواند تجربههایش را ببیند، بیان کند و معنا ببخشد.
این تجربه، یکی از عمیقترین کارکردهای ادبیات کودک است.
منابع
-
Shrodes, C. (1950). Bibliotherapy: A Theoretical and Clinical-Experimental Study.
-
Nikolajeva, M. (2014). Children’s Literature and Culture.
-
Shechtman, Z. (2009). Group Counseling and Bibliotherapy with Children.
-
Heath, N. (2005). Using Books to Help Children Manage Emotions.
-
ALA (2018). Bibliotherapy Guidelines for Youth Services.
-
UNESCO (2020). Reading and Emotional Literacy Framework.
