شبکه سوادآموزی و ترویج خواندن اروپایی (یورید / EURead) یکی از مهمترین پیوندهای نهادی در حوزهٔ ترویج خواندن و سوادآموزی در قارهٔ اروپا است. این شبکه بهجای آنکه یک برنامهٔ اجرایی واحد باشد، مجموعهای از بنیادها، نهادهای ملی، کتابخانهها و انجمنهای تخصصی را به هم متصل میکند تا تجربهها، پژوهشها و راهبردهای موفق در زمینهٔ خواندن را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. یورید از سال ۲۰۰۰ فعالیت خود را آغاز کرده و امروز ۳۹ سازمان عضو از ۲۸ کشور اروپایی را گرد هم آورده است.
یورید را میتوان یکی از جدیترین نمونههای همکاری فراملی در حوزهٔ ترویج خواندن دانست؛ شبکهای که هدفش تنها تشویق به مطالعه نیست، بلکه میکوشد خواندن را بهعنوان یکی از پیششرطهای مشارکت کامل در جامعهٔ معاصر تثبیت کند.
«یورید» چیست و چه هدفی دارد؟
یورید مخفف «شبکه سوادآموزی و ترویج خواندن اروپایی» است. مأموریت این شبکه، ایجاد همافزایی میان سازمانهایی است که در کشورهای مختلف اروپا در زمینهٔ خواندن، کتاب کودک، سواد پایه، کتابخانهها، پژوهش و سیاستگذاری فرهنگی فعالیت میکنند.
طبق بیانیهٔ رسمی این شبکه، اهداف اصلی آن عبارتاند از:
- تبادل دانش و تجربه میان اعضا.
- گسترش الگوهای موفق ترویج خواندن.
- مبارزه با بیسوادی و ضعف مهارتهای خواندن.
- تلاش برای ایجاد چارچوبهای ملی و اروپاییِ پایدار در حوزهٔ خواندن.
- تقویت دسترسی همگانی به مطالعه (چه در قالب چاپی و چه دیجیتال).
به بیان دیگر، یورید یک نهاد اجراییِ متمرکز نیست، بلکه یک شبکه هماهنگکننده است که به اعضایش کمک میکند تا در سطح قارهای، اثرگذاری بیشتری داشته باشند.
چرا «یورید» اهمیت دارد؟
اهمیت یورید از چند جهت است: نخست اینکه این شبکه به یک کشور یا زبان خاص محدود نیست و نگاهی فراملی به موضوع خواندن دارد. دوم اینکه اعضای آن صرفاً فرهنگی نیستند؛ بلکه ترکیبی از کتابخانهها، انجمنهای ناشران، بنیادهای خیریه، نهادهای دولتی و سازمانهای تخصصی آموزشی را شامل میشوند. همین تنوع باعث شده است یورید به پل ارتباطی مهمی میان سیاستگذاران، آموزشگران، ناشران و کتابداران تبدیل شود.
از نگاه یورید، خواندن نه فقط یک مهارت آموزشی، بلکه بخشی از عدالت آموزشی و فرهنگی است. آنها معتقدند اگر کودک یا بزرگسال به کتاب دسترسی نداشته باشد، امکان مشارکت کامل در زندگی اجتماعی و دموکراتیک برای او محدود میشود.
نگاهی به تاریخچه
یورید در سال ۲۰۰۰ تأسیس شد. این شبکه در ابتدا با هدف پیوند دادن نهادهای فعال در ترویج مطالعه شکل گرفت، اما بهمرور دامنهٔ فعالیتش گستردهتر شد. محورهای تمرکز این شبکه در طول سالها شامل این موارد بوده است:
- ترویج خواندن از سالهای آغازین زندگی.
- تقویت نقش خانواده در کتابخوانی.
- حمایت از کتابخانهها.
- پشتیبانی از پژوهشهای حوزهٔ سواد و خواندن.
- اثرگذاری بر سیاستهای عمومی در سطح ملی و اروپایی.
اعضای شبکه چه نهادهایی هستند؟
همانطور که اشاره شد، ۳۹ سازمان از ۲۸ کشور در این شبکه عضویت دارند. برای آشنایی بیشتر، به نام چند عضو شناختهشدهٔ آن اشاره میکنیم:
- بوکتراست (BookTrust) از بریتانیا
- بنیاد خواندن (Stiftung Lesen) از آلمان
- بنیاد خواندن (Stichting Lezen) از هلند
- خواندن از بدو تولد (Nati per Leggere) از ایتالیا
- بوکتراست اسکاتلند (Scottish Book Trust) از اسکاتلند
- مرکز خواندن فنلاند (Finnish Reading Center) از فنلاند
- انجمن کتابهای کودکان ایرلند (Children’s Books Ireland) از ایرلند
- اتحادیه ناشران ترکیه (Turkish Publishers Association) از ترکیه
- انستیتو کتاب اوکراین (Ukrainian Book Institute) از اوکراین
- مؤسسه رسانههای کودک و نوجوان سوئیس (Swiss Institute for Children’s and Youth Media) از سوئیس
- و سازمانهایی مانند لیتکم (LitCam)، آچِو (AÇEV) و طرح ملی خواندن (National Reading Plan) از پرتغال.
یورید چه برنامههایی را پشتیبانی میکند؟
یورید از طریق ساختارهای داخلی خود، برنامههایی را هماهنگ میکند که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. شبکه جهانی اهدای کتاب در سالهای نخست زندگی
این بخش بر برنامههای اهدای کتاب به کودکان خردسال تمرکز دارد. هدف اصلی، تقویت برنامههایی است که کتاب رایگان در اختیار خانوادهها میگذارند و به آنها روشهای درست بلندخوانی را آموزش میدهند.
۲. شبکه پژوهشگران یورید
این بخش مختص اعضایی است که در زمینهٔ سواد و خواندن پژوهش میکنند. هدف آن تبادل یافتههای علمی، شناسایی اولویتهای پژوهشی و استفاده از شواهد علمی برای اصلاح سیاستهای ترویج خواندن است.
۳. کارزارها و ابتکارات مشترک
یورید از کارزارهای اروپایی نظیر «بلند بخوانیم، با هم بخوانیم» (Reading Aloud, Reading Together) نیز حمایت میکند تا فرهنگ مطالعه را در سطح عمومی تقویت کند.
اثرگذاری و نشست سالانه
نشریات و گزارشهای یورید نشان میدهد که فعالیت اعضای این شبکه به حدود ۱۲ میلیون خانواده میرسد که گویای دامنهی وسیع تأثیرگذاری آن است. همچنین، برگزاری مجمع عمومی سالانه (Annual General Meeting) که در سال ۲۰۲۶ در استکهلم با عنوان «حق خواندن» برگزار شد، نشاندهندهٔ پویایی و بهروز بودن این شبکه است. در این نشست بر موضوعاتی نظیر «حق بنیادین خواندن» و «دسترسی برابر به کتاب» تأکید شد.
نتیجهگیری: چرا شناخت «یورید» برای ما مهم است؟
برای نهادها و فعالان ترویج خواندن در ایران، شناخت یورید از چند جهت ارزشمند است:
- الگوی شبکهسازی: یورید نشان میدهد که ترویج خواندن در قالب «شبکه» چقدر اثرگذارتر از تکتکِ سازمانهاست.
- تکیه بر شواهد: رویکرد یورید در استفاده از پژوهش برای اجرای برنامهها، الگویی است که میتواند به سیاستگذاریهای فرهنگی ما غنای بیشتری ببخشد.
- تمرکز بر سالهای اولیه: اهمیت دادن به خواندن برای نوزادان و کودکان خردسال، از بنیادیترین کارهای این شبکه است که در ایران نیز جای کار فراوانی دارد.
در نهایت، یورید نمونهای موفق از پیوند میان «آموزش، فرهنگ، کتابخانه و پژوهش» است و نگاه آن به خواندن بهعنوان یک «حق»، میتواند الهامبخش فعالان این حوزه در منطقهٔ ما باشد.
