مقدمه
در دنیایی که هر روز خبرهای جنگ، بحران اقتصادی، تغییرات اقلیمی و شکافهای اجتماعی عمیقتر میشوند، پرسش بزرگی در ذهن کنشگران ادبیات کودک شکل میگیرد: در چنین جهانی، کتاب خواندن چه معنایی دارد؟ آیا خواندن یک قصه برای کودکی که در پناهگاه نشسته، کودکی که در بیمارستان بستری است، یا کودکی که در روستایی دورافتاده از تمام امکانات محروم است، واقعاً میتواند تغییری ایجاد کند؟ پاسخ دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY)، نه یک سخنرانی و نه یک بیانیه، بلکه یک پویش جهانی بود با عنوانی که خود بهتنهایی یک مانیفست است: «شادی، کنشی برای مقاومت است» (Joy Is An Act of Resistance).
جرقهای در تاریکی؛ تولد یک ایده از اتاوا تا ۲۴ کشور جهان
پویش «شادی کنشی برای مقاومت است» در آستانهی چهلمین کنگره جهانی IBBY متولد شد؛ کنگرهای که سرانجام از ۶ تا ۹ اوت ۲۰۲۶ در شهر اتاوا کانادا، با میزبانی IBBY کانادا برگزار شد.
ایدهی اصلی ساده اما انقلابی بود: بهجای آنکه ایبی بهتنهایی روایتگر دستاوردهایش باشد، از شعبههای ملی خود در شش قاره دعوت کرد تا خودشان، با زبان خودشان، داستان مقاومتشان از راه کتابها را روایت کنند. هیئتمدیره ایبی از شعبههای ملی خواست تا یک فیلم کوتاه بسازند؛ فیلمی که نشان دهد در کشورشان، «شادیِ خواندن» چگونه به «کنشی برای مقاومت» تبدیل شده است. این دعوت، یک درخواست رسمی بود، اما با لحنی صمیمانه: «ما میخواهیم صدای شما را بشنویم. ما میخواهیم بدانیم در سرزمین شما، کتابها چگونه از کودکان محافظت میکنند.»
نتیجهی این دعوت، مجموعهای شگفتانگیز از مشارکت ۲۴ کشور و به همین شمار فیلم کوتاه بود که هرکدام روایتی منحصربهفرد از چالشها، امیدها و دستاوردهای ترویج کتابخوانی در کشورشان داشتند. این فیلمها بهترتیب بر روی کانال یوتیوب IBBY منتشر شدند و هرکدام پنجرهای به دنیایی متفاوت گشودند.
جای خالی ایران: شوربختانه در این روایتگری، جای ایران خالی ماند. کشوری که برای خود ترویجگران حرفهای دارد که میتوانستند در این روایت با دیگر مردم جهان سهیم شوند. دلیل اینکه شورای کتاب کودک ایران در این برنامه مشارکت نکرد برای دیگران مشخص نیست، اما جای ایران و نام ایران در این میان خالی ماند.
چرا «شادی» و چرا «مقاومت»؟
شاید در نگاه اول، ترکیب «شادی» و «مقاومت» پارادوکسیکال به نظر برسد. شادی معمولاً با سبکی، راحتی و بیدغدغگی همراه است و مقاومت با سختی، مبارزه و پایداری. اما ایبی با هوشمندی این دو را کنار هم قرار داد تا حقیقتی عمیق را بیان کند: در دنیایی که میلیونها کودک با جنگ، فقر، بیماری، تبعیض و بحرانهای اقلیمی روبهرو هستند، لذت بردن از یک کتاب، خود یک عمل شجاعانه است.
وقتی کودکی در غزه زیر بمباران کتاب میخواند، وقتی کودکی در بیمارستانهای آرژانتین با قصهها از رنج بیماری فرار میکند، یا وقتی کودکی در بیابانهای بلوچستان پاکستان منتظر شتر کتابخانه است؛ در تمام این لحظات، شادیِ خواندن، قویترین شکل مقاومت در برابر ناامیدی است.
شش قاره، یک صدا: تنوع مقاومت در ۲۴ روایت
کمپین «شادی کنشی برای مقاومت است» نشان داد که «مقاومت» در هر کشور معنایی متفاوت دارد، اما همهی این معناها به یک حقیقت بازمیگردند: کتاب، حق هر کودک است.
- آمریکای لاتین (حفظ زبانهای بومی): در بولیوی، کتابخانهی Thuruchapitas هر عصر پناهگاه کودکانی است که تشنهی قصههای کچوا و آیمارا هستند. در آرژانتین، پروژهی «کلمات شفابخش» ادبیات را به بیمارستانها میبرد و در کاستاریکا، شعار «Pura Vida» با لذت بردن از کتابها گره میخورد.
- آفریقا (حفظ هویت): در اتیوپی، کتابهای دوزبانه آمهری-انگلیسی به کودکان میآموزند که زبان مادریشان ارزشمند است. در نیجریه، ۴۰ تصویرگر جوان آموزش میبینند تا قهرمانانی شبیه به خود برای کودکان آفریقایی خلق کنند. در اوگاندا، داستانهای سینهبهسینه منتقلشده ثبت میشوند تا فراموش نشوند.
- آسیا (عبور از موانع): در هند، کتابهای لمسی برای کودکان نابینا ساخته میشود و در اندونزی، کتابها بر پشت موتورسیکلتها به جزایر دورافتاده میرسند. در ژاپن، پس از زلزله و سونامی ۲۰۱۱، پروژهی «کتابهای فردا» به کودکان پناهگاهها امید بخشید. در پاکستان، کتابخانهی شتری بلوچستان و دوچرخههای کتاب لاهور ثابت کردند که هیچ مانعی نمیتواند کتابها را متوقف کند.
- خاورمیانه (زنده ماندن): در فلسطین، مؤسسهی تامر با وجود ویرانیها به انتشار کتابهای کودک ادامه میدهد و ایبی متعهد شده کتابخانههای غزه را بازسازی کند. در امارات، کمپین «بخوان، رؤیا ببین، خلق کن» در برابر مصرفگرایی دیجیتال ایستاده است.
- اروپا (حفظ صلح و شمول): در کرواسی، کودکان خودشان داوران جوایز ادبی هستند. در لیتوانی، پروژهی «کتابهای کوچک به نجات میآیند» در دوران قرنطینه خلق شد. در اوکراین، کتابداران زیر بمباران به کارشان ادامه میدهند. در اسلوونی، نشان خواندن به افتخار ملی تبدیل شده است.
- آمریکای شمالی و اقیانوسیه (ساختن پلها): شورای کتاب کودک آمریکا فهرست کتابهای بینالمللی برجسته را منتشر میکند و شورای کتاب کودک بریتانیا پروژهی کتابهای کودک فلسطینی را راهاندازی کرده است.
نقش ایبی (IBBY) در اکوسیستم جهانی ادبیات کودک
پویش اخیر همچنین نشان داد که ایبی چگونه بهعنوان یک چتر جهانی، بخشهای ملی خود را در سراسر جهان حمایت میکند. ابزارهای اصلی و حمایتی این نهاد عبارتاند از:
- صندوق IBBY-Yamada: این صندوق از سال ۲۰۰۰، پروژههای ترویج کتابخوانی را در کشورهای درحالتوسعه حمایت مالی میکند. از کتابخانههای شتری پاکستان تا کارگاههای شرق اندونزی، از فضاهای خواندن اروگوئه تا پروژههای موسکان هند، این صندوق بذرهای خواندن را در خاکهای تشنه میکارد.
- صندوق کودکان در بحران (Children in Crisis): این صندوق از کودکانی حمایت میکند که زندگیشان بهدلیل جنگ، بلایای طبیعی یا بحرانهای اجتماعی مختل شده است. از کتابخانههای غزه تا پناهگاههای اوکراین، این صندوق نشان میدهد که حتی در سختترین شرایط، کتابها میتوانند پناهگاه باشند.
- جایزه IBBY-Asahi: این جایزهی دوسالانه، به گروهها یا مؤسساتی اهدا میشود که مشارکت ماندگاری در ترویج کتابخوانی کودکان داشتهاند.
- جایزه IBBY-iRead: این جایزه، به افرادی اهدا میشود که سهم استثنایی در ترویج خواندن در سراسر جهان داشتهاند. از نامیتا جاکوب در هند تا مورتی بونانتا در اندونزی، این جایزه به قهرمانان خاموش ترویج کتابخوانی ادای احترام میکند.
- جایزه هانس کریستین اندرسن: معتبرترین جایزهی ادبیات کودک جهان که هر دو سال به یک نویسنده و یک تصویرگر اهدا میشود.
- فهرست افتخاری (IBBY Honour List): مجموعهای دوسالانه از بهترین کتابهای کودک جهان که در سال ۲۰۲۶، بزرگترین لیست تاریخ ۷۰ سالهی IBBY با ۱۹۱ عنوان از ۵۹ کشور در ۵۲ زبان را به ثبت رساند.
شادی، سرکشترین شکل مقاومت (سخن پایانی)
در پایان این سفر ۲۴ قسمتی، از کوهستانهای آند تا سواحل اروگوئه، از جنگلهای اتیوپی تا آسمانخراشهای دبی، از ویرانههای غزه تا پناهگاههای اوکراین، یک حقیقت روشن و تکاندهنده خودنمایی میکند: در دنیایی که میخواهد کودکان را ناامید، خاموش و یکسان کند، شادیِ خواندن، سرکشترین شکل مقاومت است.
هر کودکی که کتابی در دست میگیرد، هر معلمی که قصهای تعریف میکند، هر نویسندهای که کلمهای بر کاغذ میآورد و هر کتابداری که کتابخانهاش را باز نگه میدارد، در واقع در حال ساختن دنیایی بهتر است. دنیایی که در آن زبانهای بومی فراموش نمیشوند، فرهنگها یکسان نمیشوند، کودکان حاشیهنشین دیده میشوند و شادی حق همه است.
پویش «شادی کنشی برای مقاومت است» به جهان یادآوری کرد که ادبیات کودک، نه یک کالای لوکس و نه یک سرگرمی حاشیهای، بلکه حق بنیادین هر کودک و ستون اصلی هر جامعهی آزاد و عادلانه است. و تا زمانی که حتی یک کودک در گوشهای از جهان کتابی در دست دارد و لبخند میزند، این مقاومت ادامه دارد؛ زیرا شادی، همیشه سرکشترین شکل مقاومت بوده است و کتابها، همیشه قویترین سلاحهای شادی.
