چرا ادبیات غیرداستانی مهم است؟
ادبیات غیرداستانی (مانند کتابهای علمی، دانشی، مستند و مرجع) نقش مهمی در رشد کنجکاوی، پرسشگری، تفکر علمی و سواد اطلاعاتی کودکان دارد. بسیاری از کودکان بهطور طبیعی به دانستن «چرا» و «چگونه» علاقهمندند و کتابهای علمی میتوانند پاسخی جذاب و معتبر به این کنجکاوی باشند؛ به شرط آنکه خواندن آنها به تجربهای خشک و صرفاً آموزشی تبدیل نشود.
هدف ترویج ادبیات غیرداستانی این است که کودک:
- فقط دریافتکنندهٔ اطلاعات نباشد
- بلکه فعالانه فکر کند، بپرسد، تجربه کند و نتیجه بگیرد
اصول پایه در ترویج کتابهای غیرداستانی
پیش از پرداختن به روشها، توجه به چند اصل ضروری است:
- کتاب علمی باید پرسشبرانگیز باشد، نه فقط پاسخدهنده
- خواندن باید با گفتوگو، تجربه و مشارکت همراه شود
- کتابهای علمی زمانی جذاب میشوند که کودک بتواند آنها را به زندگی واقعی ربط دهد
روشهای عملی ترویج ادبیات غیرداستانی
۱. آوردن کتابهای علمی به جمع خواندن
از کودکان بخواهید اگر در خانه یا کتابخانهٔ شخصی خود کتاب علمی دارند، آن را به کلاس یا کتابخانه بیاورند.
مربی یا آموزگار پیش از استفاده:
- کتابها را از نظر تناسب سنی، درستی اطلاعات و زبان قابل فهم بررسی میکند
- کتابهای مناسب را برای فعالیت انتخاب میکند
این کار باعث میشود کودک احساس کند در انتخاب منبع یادگیری نقش دارد.
۲. گروهبندی و پژوهش ساده
کودکان به گروههای کوچک تقسیم میشوند و هر گروه یکی از محورهای زیر را بررسی میکند:
- موضوع اصلی کتاب به زبان خود کودک
- دانستنیهای تازهای که یاد گرفتهاند
- دانشمندان یا افراد تأثیرگذار مرتبط با موضوع
- کاربردهای این علم در زندگی روزمره
- پرسشهایی که هنوز برایشان بیپاسخ مانده است
هدف این مرحله، تمرین خواندن فعال و فهمیدن است، نه ارائهٔ گزارشهای سنگین.
۳. تجربه و آزمایش (در صورت امکان)
اگر کتاب شامل آزمایش یا فعالیت عملی است:
- مربی ابزار ساده و ایمن را آماده میکند
- کودکان آزمایش را انجام میدهند
- دربارهٔ نتیجه با هم گفتوگو میکنند
حتی اگر امکان انجام آزمایش نباشد، میتوان:
- تصاویر و مراحل را بررسی کرد
- نتیجه را حدس زد
- دربارهٔ «اگر… چه میشود؟» صحبت کرد
۴. استفاده از منابع مکمل
برای کمک به کودکان:
- فرهنگنامهها، اطلسها، کتابهای مرجع ساده یا منابع تصویری معرفی میشود
- کودکان یاد میگیرند که برای پاسخ به پرسشها میتوان بیش از یک منبع را بررسی کرد
این کار قدمی مهم در شکلگیری سواد اطلاعاتی است.
۵. ثبت و نمایش دستاوردها
نتیجهٔ خواندن و پژوهش میتواند به شکلهای مختلف ارائه شود:
- پوستر علمی
- گزارش کوتاه با نقاشی یا نمودار
- توضیح شفاهی برای دوستان
این آثار میتوانند:
- در کتابخانهٔ مدرسه یا کلاس نگهداری شوند
- یا روی دیوار نصب شوند تا دیگران هم از آنها استفاده کنند
گفتوگو و نقد کتاب علمی
۶. گفتوگوی هدایتشده
با کودکان دربارهٔ این موضوعها گفتوگو کنید:
- کدام موضوعهای علمی برایشان جذابتر است و چرا
- این دانش چه کمکی به زندگی ما میکند
- جامعهٔ ما به چه دانشهایی بیشتر نیاز دارد
۷. نقد سادهٔ کتاب علمی
بهجای قضاوت کلی، از کودکان بپرسید:
- آیا مطالب کتاب برایشان قابل فهم بود؟
- تصویرها و نمودارها کمککننده بودند؟
- چه چیزهایی دوست داشتند یا دوست نداشتند؟
این کار به کودک میآموزد که هر کتابی را میتوان با فکر و دقت بررسی کرد.
آشنایی با تاریخ علم
خواندن بخشهایی از کتابهای ساده دربارهٔ تاریخ علم میتواند به کودکان نشان دهد که:
- علم همیشه یک مسیر صاف و بدون اشتباه نبوده
- بسیاری از کشفها پس از آزمون و خطا به دست آمدهاند
این نگاه به شکلگیری نگرش علمی و واقعبینانه کمک میکند.
هدف نهایی این فعالیتها
ترویج ادبیات غیرداستانی قرار نیست کودک را به حفظ کردن اطلاعات وادار کند. هدف این است که:
- کتاب علمی به منبع لذت، کشف و گفتوگو تبدیل شود
- کودک یاد بگیرد سؤال بپرسد و دنبال پاسخ بگردد
- خواندن کتابهای دانشی به عادتی پایدار تبدیل شود
منابع پیشنهادی برای مطالعهٔ بیشتر
- معیارهای بررسی کتابهای علمی کودک و نوجوان – شورای کتاب کودک
- کتابنامه رشد (معرفی کتابهای مناسب آموزشی)
- Duke, N. K. – Reading Informational Texts with Children
- Reading Rockets – Strategies for Nonfiction Reading
- Scholastic – Teaching with Informational Texts
