پاکستان، سرزمین تضادهای شگفت‌انگیز، از قله‌های برف‌پوش هیمالیا تا دشت‌های سوزان بلوچستان، کشوری است که در آن میلیون‌ها کودک با چالش‌های عمیق آموزشی و جغرافیایی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در سرزمینی که فاصله‌های عظیم میان شهرهای بزرگ و روستاهای دورافتاده، دسترسی به کتاب را برای بسیاری به رؤیایی دوردست تبدیل کرده است، شورای کتاب کودک پاکستان نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با خلاقیت و اراده، کتاب‌ها را به دورافتاده‌ترین نقاط رساند. در پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، پاکستان داستانی از مقاومت در برابر محرومیت جغرافیایی و اجتماعی را روایت می‌کند.
وقتی کتاب‌ها بر پشت شتران سفر می‌کنند: شورای کتاب کودک پاکستان
شاید هیچ تصویری در جهان ادبیات کودک به اندازه کتابخانه‌ی شتری (Camel Library) پاکستان نمادین و الهام‌بخش نباشد 11. در اکتبر ۲۰۲۰، در منطقه کِچ (Kech) در استان بلوچستان، نخستین کتابخانه‌ی شتری پاکستان راه‌اندازی شد 18. در سرزمینی که جاده‌ها به روستاهای دورافتاده نمی‌رسند، شتران به جای حمل کالاهای تجاری، بر پشت خود کتاب حمل می‌کنند.
تصور کنید کودکی در روستایی دورافتاده بلوچستان، از دور گرد و غباری می‌بیند و می‌داند که این بار، شتری در راه است که به جای آب و غذا، برای او داستان می‌آورد. این قافله‌ی دانش، نه تنها کتاب، بلکه آموزش و کارگاه‌های خواندن را نیز با خود می‌برد 11. در اینجا، مقاومت یعنی نپذیرفتنِ این واقعیت که جغرافیا باید سرنوشت کودک را تعیین کند. وقتی شتری با کتاب‌های رنگارنگ در دل بیابان‌های بلوچستان قدم می‌زند، در واقع در حال شکستنِ دیوارهای نامرئی محرومیت است.
دوچرخه‌های کتاب؛ پیک‌های امید در کوچه‌های لاهور
در شهر پر جنب‌وجوش لاهور، جایی که ترافیک و شلوغی بخشی از زندگی روزمره است، شورای کتاب کودک پاکستان ابتکاری خلاقانه به نام «دوچرخه‌های کتاب» (Book Bikes) را راه‌اندازی کرده است 21. این دوچرخه‌ها، کتاب‌ها را برای خواندن و ویدیوهایی برای تماشا به کودکان در جوامع کوچک می‌برند تا آن‌ها بتوانند به یادگیری ادامه دهند 21. در محله‌هایی که کتابخانه‌های ثابت جایی ندارند، این دوچرخه‌ها به پناهگاه‌های سیار تبدیل می‌شوند. کودکان با دیدنِ دوچرخه‌ای پر از کتاب، نه تنها به دنیای داستان‌ها دسترسی پیدا می‌کنند، بلکه می‌آموزند که یادگیری می‌تواند در هر جایی و با هر وسیله‌ای اتفاق بیفتد. این مقاومت در برابر این باور است که آموزش تنها در چهاردیواری مدارس اتفاق می‌افتد.
۱۰۰ جعبه‌ی کتابخانه؛ بذری برای هزاران رؤیا
یکی از گسترده‌ترین ابتکارات شورای کتاب کودک پاکستان، پروژه‌ی **۱۰۰ جعبه‌ی کتابخانه است 24. در سال‌های اخیر، شورای کتاب کودک پاکستان این جعبه‌های کتاب را به مناطق مختلف در سراسر کشور فرستاده است 24. هر جعبه، مانند بذری است که در زمین‌های تشنه‌ی دانش کاشته می‌شود. این جعبه‌ها تنها حامل کتاب نیستند؛ آن‌ها حامل پیامی قدرتمند هستند: هیچ کودکی، در هیچ نقطه‌ای از پاکستان، نباید از دنیای قصه‌ها محروم بماند. وقتی جعبه‌ای از کتاب در مدرسه‌ای روستایی باز می‌شود، در آن لحظه دریچه‌ای رو به جهان‌های بی‌کران گشوده می‌شود.
جشنواره‌ی ادبیات کودک لاهور؛ جشنی برای تخیل
در نوامبر سال گذشته، شورای کتاب کودک پاکستان در برگزاری نخستین جشنواره‌ی ادبیات کودک در لاهور نقش کلیدی داشت 16. این جشنواره، فضایی برای گردهمایی نویسندگان، تصویرگران، معلمان و کودکان ایجاد کرد تا درباره قدرت ادبیات کودک گفت‌وگو کنند. در کشوری که ادبیات کودک گاهی در سایه‌ی مسائل بزرگتر اجتماعی قرار می‌گیرد، این جشنواره اعلام می‌کند که رؤیاپردازی و تخیل کودکان، اولویت ملی است. در اینجا، مقاومت یعنی اختصاص دادنِ فضایی برای شادی و خلاقیت، حتی در میان تمام چالش‌های روزمره.
در کتابک بخوانید: کتابک میزبان "هزار و یکشب" لاهور!
پویش‌های خلاقانه؛ از تئاتر خیابانی تا عروسک‌ها
شورای کتاب کودک پاکستان با استفاده از روش‌های خلاقانه و جذاب، پویش‌های گسترده‌ای برای ترویج خواندن راه‌اندازی کرده است. این پویش‌ها شامل پوسترها، تئاتر خیابانی، پانتومیم، نمایش عروسکی و مارش‌ها هستند که در سراسر کشور برگزار می‌شوند 8. تصور کنید کودکانی در خیابان‌های کراچی یا پیشاور، با تماشای نمایشی عروسکی درباره جادوی کتاب‌ها، برای اولین بار با مفهوم خواندن برای لذت آشنا می‌شوند. این روش‌های خلاقانه، خواندن را از یک فعالیت خشک مدرسه‌ای، به یک تجربه‌ی شاد و به یادماندنی تبدیل می‌کنند.
بصارت مدحت کاظم؛ صدای ماندگار ادبیات کودک پاکستان
نمی‌توان از شورای کتاب کودک پاکستان گفت و از چهره‌های ماندگاری مانند بصارت مدحت کاظم یاد نکرد که سال‌هاست برای ترویج ادبیات کودک در پاکستان تلاش می‌کند. او به همراه گروهی از فعالان فرهنگی، نه تنها کتاب توزیع می‌کنند، بلکه با آموزش معلمان، والدین و کتابداران، زیرساختی پایدار برای ترویج خواندن می‌سازند.
در کتابک بخوانید: بصرت کاظم و ایرنه واسکو: برندگان جایزه‌ی ایبی-آی‌رید 2024
مقاومتی که بر پشت شتران و دوچرخه‌ها سفر می‌کند
پیام شورای کتاب کودک پاکستان در پویش جهانی، قدرتمند و الهام‌بخش است: در کشوری با چنین تنوع جغرافیایی و چالش‌های عظیم، رساندن کتاب به دست کودکان، یک عمل شجاعانه و نوعی مقاومت است. وقتی شتری در دل بیابان‌های بلوچستان کتاب حمل می‌کند، وقتی دوچرخه‌ای در کوچه‌های لاهور کتاب می‌آورد، و وقتی جعبه‌ای از کتاب در مدرسه‌ای دورافتاده باز می‌شود، در تمام این لحظات، شادی پیروز می‌شود. شورای کتاب کودک پاکستان به جهان نشان می‌دهد که برای مقاومت در برابر محرومیت، نیازی به ابزارهای پیچیده نیست. گاهی یک شتر، یک دوچرخه، یا یک جعبه‌ی کتاب، قدرتمندترین سلاح‌ها برای تغییر زندگی کودکان هستند. در سرزمین رودخانه‌ها و کوهستان‌ها، کتاب‌ها نه تنها داستان می‌گویند، بلکه خودشان داستان‌هایی از امید، اراده و مقاومت هستند.
