هدف: دانشآموزان با ساختار استاندارد یک مقالهی علمی-پژوهشی و وظیفهی هر بخش آشنا میشوند.
مراحل اجرا:
-
ایجاد انگیزه و درگیرسازی: یک مقالهی پژوهشی کامل و جذاب (مرتبط با درس یا سطح علمی دانشآموزان) را تکثیر کنید و یک نسخه از آن را در اختیار هر دانشآموز قرار دهید. از آنها بخواهید ابتدا یک بار مقاله را به طور کامل مرور کنند.
-
اشتراکگذاری برداشت اولیه: پس از مطالعه، از چند دانشآموز بپرسید که فکر میکنند هر قسمت از مقاله چه نقشی دارد. پاسخهای آنها را بدون هیچ قضاوتی روی تخته کلاس یادداشت کنید. این کار به شما نشان میدهد که دانشآموزان چه پیشزمینهای دارند.
-
آموزش ساختار مقاله (توضیح معلم): حالا نوبت توضیح ساختار استاندارد است. از روی تخته یا با کمک یک پوستر، بخشهای اصلی یک مقاله را معرفی کرده و دربارهی هر یک به زبان ساده توضیح دهید. این بخشها عبارتند از:
-
صفحه عنوان: شامل عنوان پروژه، نام و نام خانوادگی پژوهشگر (یا دانشآموز)، نام مدرسه و پایه تحصیلی.
-
فهرست مطالب: راهنمای خواننده برای یافتن سریع بخشهای مختلف مقاله.
-
چکیده: خلاصهی بسیار فشردهای از کل مقاله. در این بخش، پژوهشگر هدف خود، مسئله، فرضیه، روش کار و مهمترین نتیجه را در چند خط توضیح میدهد.
-
مقدمه: بیان علت انتخاب موضوع. در این بخش، دانشآموز باید توضیح دهد چه مسئله یا کنجکاویای باعث شده به سراغ این پژوهش بیاید. همچنین اطلاعات زمینهای لازم برای درک موضوع و در نهایت، فرضیه خود را در این قسمت مینویسد.
-
روش تحقیق (آزمایشها / مواد و روشها): این بخش "دفترچه راهنمای" پژوهش است. در علوم طبیعی، شامل شرح گامبهگام آزمایشها، مواد و تجهیزات استفادهشده، و روش دقیق اندازهگیری است. در علوم انسانی، شامل توضیح روشهای جمعآوری اطلاعات مانند مصاحبه، پرسشنامه، یا مطالعه اسناد و مدارک است. تمام جدولها و نمودارها نیز در این بخش یا بخش نتایج قرار میگیرند.
-
نتایج: ارائه خام دادهها و یافتهها. این بخش شامل مشاهدات، اعداد و ارقام، نمودارها و جدولهایی است که در طول پژوهش به دست آمدهاند، بدون آنکه در این مرحله تفسیر شوند.
-
بحث و نتیجهگیری: تفسیر نتایج. پژوهشگر در این بخش به این سوال پاسخ میدهد که "این نتایج چه معنایی دارند؟". او بررسی میکند که آیا نتایج به دست آمده، فرضیه اولیه او را تایید میکند یا رد. همچنین میتواند پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده ارائه دهد.
-
منابع: فهرست تمام منابعی که پژوهشگر برای انجام کار خود از آنها ایده گرفته یا اطلاعاتی کسب کرده است. این فهرست شامل کتابها، مقالات، وبسایتها، نرمافزارها، سخنرانیها و حتی افرادی است که با آنها مصاحبه شده است. ذکر منابع، اقدامی ضروری برای احترام به حقوق دیگران و جلوگیری از سرقت علمی است.
-
سپاسگزاری: در این بخش کوتاه، پژوهشگر از افرادی (مانند معلم راهنما، والدین، یا کتابدار) که در انجام پروژه به او کمک کردهاند، تشکر میکند.
-
-
تثبیت یادگیری (فعالیت دانشآموزی): از دانشآموزان بخواهید هر کدام یک مقالهی تحقیقی جدید (از کتابخانه، مجلات علمی، یا اینترنت) پیدا کرده و به کلاس بیاورند. وظیفهی آنها این است که بخشهای مختلف مقاله را شناسایی کرده و با هایلایت یا یادداشتگذاری، مشخص کنند.
-
بحث و گفتوگوی کلاسی: در جلسه آینده، چند مقاله را که دانشآموزان آوردهاند انتخاب کنید و از آنها بخواهید بخشهای مختلف آن را برای کلاس توضیح دهند. این کار به درک عمیقتر و رفع ابهامات کمک میکند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم
برای اینکه این آموزش مؤثرتر واقع شود، میتوانید به نکات زیر توجه کنید:
۱. انتخاب مقاله نمونه
-
سطحبندی: مقالهای را انتخاب کنید که کاملاً با سطح علمی و سن دانشآموزان هماهنگ باشد. مقالات بسیار تخصصی و پیچیده میتوانند باعث دلسردی شوند.
-
جذابیت: موضوع مقاله میتواند به یک پدیده روزمره، یک مسئله جذاب علمی یا حتی یک رویداد تاریخی مرتبط باشد تا کنجکاوی دانشآموزان برانگیخته شود.
۲. توضیحات دقیقتر درباره بخشها (برای معلم)
-
چکیده:
-
نکته آموزشی: به دانشآموزان بگویید که چکیده را هم میتوان در ابتدا خواند تا دید کلی پیدا کنند، هم در انتها تا مطمئن شوند که مطلب را درست فهمیدهاند. چکیده ویترین مقاله است.
-
-
مقدمه:
-
نکته آموزشی: مقدمه را به یک قیف تشبیه کنید. از یک فضای کلی و وسیع (اهمیت موضوع) شروع میشود و به تدریج باریک و مشخص میشود تا به سوال و فرضیه خاص پژوهشگر برسد.
-
-
روش تحقیق:
-
نکته آموزشی: تأکید کنید که هدف از نوشتن این بخش، "قابلیت تکرارپذیری" پژوهش است. یعنی اگر شخص دیگری این مقاله را بخواند، باید بتواند دقیقاً همان کار را تکرار کند و به همان نتایج برسد.
-
علوم اجتماعی: توضیح دهید که روش تحقیق میتواند کیفی (مثل مصاحبههای عمیق) یا کمی (مثل پرسشنامه با آمار) باشد و هر کدام باید به دقت تشریح شوند.
-
-
نتایج در مقابل بحث و نتیجهگیری:
-
تمایز قائل شوید: این نقطهای است که دانشآموزان معمولاً در آن دچار سردرگمی میشوند. با یک مثال ساده توضیح دهید:
-
نتیجه: "دمای آب پس از ۱۰ دقیقه به ۸۰ درجه رسید." (یک واقعیت)
-
نتیجهگیری: "این افزایش دما نشان میدهد که مشعل به خوبی کار میکند و فرضیه ما را درباره سرعت گرمایش تأیید میکند." (تفسیر آن واقعیت)
-
-
-
منابع:
-
نکته آموزشی: بر اهمیت "امانتداری علمی" تأکید کنید. توضیح دهید که استفاده از ایده یا نوشته دیگران بدون ذکر منبع، نوعی دزدی علمی محسوب میشود و در جامعه علمی بسیار نکوهیده است. نحوه صحیح و ساده ذکر منبع را نیز به طور مختصر آموزش دهید (مثلاً نام نویسنده و سال چاپ).
-
۳. گفتوگو و پرسش و پاسخ در کلاس
-
در مرحله آخر که دانشآموزان مقالات خود را آوردهاند، به جای اینکه فقط شما بخشها را تأیید کنید، فضای گفتوگو ایجاد کنید.
-
سوالاتی مانند این بپرسید:
-
"به نظر شما چرا نویسنده در مقدمه این همه توضیح داده است؟"
-
"آیا روشی که نویسنده برای آزمایش خود انتخاب کرده، مناسب به نظر میرسد؟ چرا؟"
-
"اگر جای نویسنده بودید، چه پیشنهادی برای ادامه این تحقیق در بخش نتیجهگیری میدادید؟"
-
"آیا منابع استفاده شده توسط نویسنده بهروز و معتبر هستند؟"
-
با اجرای این سناریو، دانشآموزان نه تنها با ساختار یک مقاله آشنا میشوند، بلکه تفکر انتقادی و مهارت خواندن متون علمی را نیز تمرین میکنند.
