سایت کتابک

تحلیل ساده و ملموس

بخش نهم «پری یخ‌ها» اثر هانس کریستین اندرسن تقابل شکوه انسان مدرن با کینه‌توزی طبیعت سرکش را به تصویر می‌کشد:

درختان گردو و بلوط که از پل «سن موریس» کنار رودخانه رُن تا کرانه‌های دریاچه ژنو امتداد داشتند، پیشاپیش با رشته‌های سبز و ظریفِ اوایل بهار آراسته شده و درست در حال شکوفه زدن بودند؛ در حالی که رُن خروشان و سرکش از سرچشمه‌اش در میان یخچال‌های سبز، که کاخ یخیِ پری یخ‌ها را می‌سازند، جاری بود.

پری یخ‌ها گاه اجازه می‌داد بادِ تیز و برنده او را به برف‌زارهای بلند ببرد، جایی که بر روی بالشتک‌های نرمِ برفی در تابش آفتاب دراز می‌کشید. او از آن‌جا نگاهِ دوربردِ خود را به درون دره عمیقِ زیر پا می‌انداخت، جایی که انسان‌ها مانند مورچگانی بر روی سنگی در آفتاب با شتاب در رفت‌وآمد بودند.

درون‌مایه‌های چندگانه و فرعی (Primary & Secondary Themes)

یک رمان غنی و چندبعدی هرگز به یک اندیشه‌ی تک‌بعدی محدود نمی‌شود [685]. هر خواننده‌ای با توجه به سن، تجربه‌ها، دغدغه‌ها و پیشینه‌ی عاطفی خود، ممکن است درون‌مایه‌ی متفاوتی را از داستان برداشت کند [685]. از این رو، آثار برجسته معمولاً دارای یک درون‌مایه‌ی اصلی و چندین درون‌مایه‌ی فرعی هستند که مانند نغمه‌های هم‌نواز، کل اثر را منسجم می‌کنند [686]:

چکیده

این مقاله با رویکرد کتاب‌شناختی و روش‌شناختی، به واکاوی و ارزیابی «فصل‌ چهارم» کتاب «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان؛ همراه با بررسی نمایشنامه‌های چاپ شده از 1300 تا 1380» می‌پردازد. از آن‌جا که «تفسیر و تحلیل» ساختار و آسیب‌شناختیِ ادبیات نمایشی کودک و نوجوان در این کتاب، بر‌ داده‌ها و آمارهای «فهرست شماره‌ی 4-3» فصل چهارم و «جدول شماره‌ی 1» آن استوار ‌است، درستیِ این داده‌ها معیار اصلی سنجش اعتبار علمی کتاب و پشتیبانی از پژوهش‌های روشمند در این گستره به شمار می‌رود؛ از این‌رو، بررسی انتقادی این دو فهرست ضرورتی بنیادین دارد.

این دو روایت (دارکوب و سگ از مجموعهٔ آفاناسیف) که نمونه‌های بارز گونهٔ فولکلور ATU 248 (سگ و گنجشک/پرنده - The Dog and the Sparrow) هستند، از حیث جامعه‌شناسی تاریخی و روان‌شناسی خشونت بسیار غنی و در عین حال تکان‌دهنده‌اند. خشونت در این متل‌ها تزئینی نیست، بلکه ساختار اصلی روایت و موتور پیش‌برندهٔ پیرنگ است.

دهقانی سگ پیرش را از حیاط خانه بیرون انداخت. سگ راهی دشت شد تا با شکار موش‌های صحرایی شکمش را سیر کند. در دشت به دارکوبی برخورد و با او رفیق شد.

سگ گفت: «خیلی گرسنه‌ام.»

دارکوب پاسخ داد: «بیا برویم ده؛ آنجا عروسی برپاست و لقمه‌نانی پیدا می‌شود تا از گرسنگی تلف نشویم.»

تحلیل دو روایت از قصه «دارکوب و سگ»؛ اثر الکساندر آفاناسیف

مرد دهقان و زنش روزگار را بدون اینکه دست به سیاه و سفید بزنند سپری می‌کردند؛ سگی داشتند که کار می‌کرد و نان و آبشان را جور می‌کرد. روزگار گذشت و سگ پیر و فرتوت شد. دیگر رمقی نداشت تا شکم دهقان و زنش را سیر کند و خودش هم از فرط گرسنگی به پوست و استخوان افتاده بود.

تحلیل دو روایت از قصه «دارکوب و سگ»؛ اثر الکساندر آفاناسیف

هنگامی که داستانی را می‌خوانیم، معمولاً با سه پرسش بنیادین روبه‌رو می‌شویم [668, 669]: 1. «چه اتفاقی می‌افتد؟» (این پرسش ما را به قلمرو حرکت، توالی رویدادها و ساختار پیرنگ هدایت می‌کند) [674, 675]. 2. «این اتفاق برای چه کسی رخ می‌دهد؟» (که ما را با شخصیت‌ها و ابعاد گوناگون هویتی آن‌ها آشنا می‌سازد) [668]. 3. «معنا و مفهوم این رویدادها چیست؟» (که ما را مستقیم به هسته مرکزی و روح اثر، یعنی «درون‌مایه» (Theme) می‌رساند) [669].

تحلیل ساده و ملموس

بخش هشتم «تازه چه خبر؟» از داستان بلند «پری یخ‌ها» نشان‌دهنده عبور از مرحله اثبات به مرحله تثبیت عشق است، اما با تعلیقی پنهان در پسِ ظاهرِ شادِ داستان:

رودی همان‌طور که وارد خانه آسیابان در «بکس» می‌شد گفت: «این هم همان چیزی که خواسته بودید.» و سبد بزرگی را روی زمین گذاشت. همان‌طور که سخن می‌گفت سرپوش آن را برداشت و جفت‌چشمی زرد که با حلقه‌ای سیاه احاطه شده بود، با نگاهی وحشی و آتشین به بیرون زل زد؛ نگاهی که به نظر می‌رسید آماده است هرچه را بر سر راهش قرار گیرد بسوزاند و نابود کند. نوکِ کوتاه و نیرومندش باز و آماده گاز گرفتن بود و بر گلوی سرخ‌رنگش پرهای کوتاهی چون ته‌ریش دیده می‌شد.

بخش‌های پیشین را مطالعه کنید:

بخش نخست: نگاهی به روایت‌های پسامدرن در فیلم‌ها و کتاب‌های کودک و نوجوان

بخش دوم: وارونگی

۳. الگوهای ساختاری پیرنگ

پیرنگ‌ها بر اساس نحوه انسجام و ارتباط رویدادها به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

الف) پیرنگ پیش‌رونده (Progressive Plot)

در این الگو، رویدادها با الگویی صعودی به سمت یک نقطه اوج (Climax) حرکت می‌کنند و پس از گره‌گشایی (Resolution) به پایداری می‌رسند [640]. این ساختار سنتی، تعلیق بالایی ایجاد می‌کند و بسیار مورد پسند کودکان است [640]. * نمونه: رمان‌های «تار شارلوت»، «قرض‌بگیران» (مری نورتون) و «نشانه سگ آبی» از این ساختار منسجم پیروی می‌کنند [598, 640].

متن قصه «خرس و خروس» از الکساندر آفاناسیف

این افسانه نمونه‌ای درخشان از قصه‌های عامیانه با بن‌مایه‌های طنز، غلبهٔ تدبیر (یا بخت) بر قدرت فیزیکی و پیوند انسان با طبیعت است. تحلیل این اثر را می‌توان در دو بخش اصلی شخصیت‌شناسی (روان‌شناختی و کهن‌الگویی) و الگوی افسانه‌شناسی (ریخت‌شناسی و ساختار فولکلور) بررسی کرد:

پیرمردی پسری داشت که عقل درست‌وحسابی توی کله‌اش نبود. روزی پسر پیش پدر رفت و از او خواست برایش زن بگیرد:

ـ «یا همین حالا برام زن می‌گیری، یا اجاق خانه را خرد و خاکشیر می‌کنم!»

ـ «آخر چطور برایت زن بگیرم پسر؟ ما که یک غاز هم پول نداریم.»

ـ «پول نیست که نیست، گاو نر که هست! ببرش قصابی و بفروشش.»

گاو نر این حرف را شنید، پا به فرار گذاشت و سر به جنگل گذاشت.

پسر نادان باز سراغ پدرش آمد: «زن برام می‌گیری یا بزنم اجاق را ویران کنم؟»

پدر گفت: «پسرجان، من راضی‌ام سروسامانت بدهم، اما پولی در بساط نداریم.»

بصارت کاظم نزدیک به پنج دهه از زندگی خود را وقف جامعه کتاب‌اتوبوس «الف لیلا» کرده است؛ مجموعه‌ای محبوب که لذت مطالعه را به محروم‌ترین مناطق پاکستان هدیه می‌دهد.

مؤسسه غیرانتفاعی و مشهور «الف لیلا»، در دهه ۱۹۷۰ توسط دکتر جوانیتا بیکر در لاهور پاکستان تأسیس شد و به‌عنوان اولین کتابخانه کودک در کشور، عشق به مطالعه را در دل نسل‌های مختلف کودکان پاکستانی کاشته است.

تحلیل ساده و ملموس (سطح عموم)

بخش هفتم داستان «پری یخ‌ها» با عنوان «آشیانه عقاب» یکی از پرتعلیق‌ترین و شاهکارهای توصیفی هانس کریستین اندرسن است که آموزه‌های ارزشمندی درباره مواجهه با خطرات دارد:

از مسیر کوهستانی صدای سوت‌زدنِ پرنشاطِ کسی به گوش می‌رسید که نشان از روحیه خوب و شجاعتی تزلزل‌ناپذیر داشت. این رودی بود که به دیدن دوستش «وزینو» (Vesinaud) می‌رفت. رودی گفت: «باید بیایی و کمکم کنی. می‌خواهم جوجه‌عقاب را از بالای صخره بردارم. «راگلی» (Ragli) جوان را هم با خودمان می‌بریم.»

وزینو گفت: «بهتر نیست اول تلاشت را بکنی تا ماه را پایین بکشی؟ آن کار هم به همین اندازه‌ آسان است! به نظر می‌رسد روحیه خیلی خوبی داری.»

رودی گفت: «بله، واقعاً همین‌طور است. دارم به عروسی‌ام فکر می‌کنم. اما از شوخی گذشته، همه‌چیز را برایت تعریف می‌کنم و می‌گویم در چه وضعیتی هستم.»

نیجریه، پرجمعیت‌ترین کشور آفریقا، سرزمینی با بیش از ۲۵۰ گروه قومی و صدها زبان زنده، جایی است که داستان‌ها همواره در تار و پود فرهنگ آن تنیده شده‌اند. در کشوری که از یک سو با ثروت عظیم منابع طبیعی و از سوی دیگر با چالش‌های عمیق آموزشی و اجتماعی روبروست، شورای کتاب کودک نیجریه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با سلاح کتاب و تصاویر، صدای نسل جدید آفریقا را به گوش جهان رساند. در پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، نیجریه داستانی از قدرت‌یابی، خلاقیت و حفظ هویت فرهنگی را روایت می‌کند.

«سفر دریایی لی‌لی» داستانی تاریخی درباره جنگ، کودکی، دوستی، دروغ، فقدان، پناهندگی و مسئولیت است. داستان در تابستان سال ۱۹۴4، در میانه جنگ جهانی دوم اتفاق می‌افتد اما جنگ در این رمان بیشتر از آنکه در میدان نبرد دیده شود، در زندگی روزمره کودکانی دیده می‌شود که در خانه مانده‌اند. قهرمان داستان، لی‌لی، دختری ده‌ساله است که تابستان را همراه پدر و مادربزرگش در خانه تابستانی خانواده می‌گذراند. برای لی‌لی، تابستان یعنی دریا، ساحل، بازی، ماهیگیری و بودن در کنار پدرش. اما تابستان سال ۱۹۴۴ با سال‌های پیش فرق دارد. جنگ همه چیز را تغییر داده است.

اگرچه شخصیت‌پردازی قوی جذابیت بی‌شماری برای خواننده دارد، اما پویایی و حیات داستان در گرو عنصر دیگری به نام «پیرنگ» (Plot) است [574]. کودکان و حتی بزرگسالان، به ندرت مجذوب رمان‌هایی می‌شوند که صرفاً به واکاوی روان‌شناختی ایستای شخصیت‌ها می‌پردازند؛ آن‌ها خواهان حرکت، رویداد و هیجان هستند [574]. پیرنگ، چینشِ هوشمندانه، هدفمند و زنجیره‌ایِ رویدادهایی است که شخصیت‌ها را در بستر کنش‌های داستانی به نمایش می‌گذارد [574].

متن داستان «هولگر دانسکه» اثر هانس کریستیان آندرسن

سطح اول: تحلیل عام (پیام‌های ملموس و ملی برای عموم مخاطبان)

داستان در این سطح، روایتی دلگرم‌کننده، حماسی و میهن‌پرستانه است که برای تقویت امید، هویت جمعی و پیوند نسل‌ها نوشته شده است:

در خاک دانمارک، کاخ کهنسالی سر بر افراشته است به نام «کروننبورگ»، درست در کنارهٔ تنگهٔ السینور؛ همان‌جا که هر روز صدها کشتی بزرگ انگلیسی، روسی و پروسی از کنارش می‌گذرند. کشتی‌ها با شلیک توپ به قلعهٔ کهن سلام می‌گویند: «بوم! بوم!»، گویی بانگ برمی‌دارند که: «روزتان به‌خیر!» و توپ‌های قلعهٔ کهنسال نیز غرش‌کنان پاسخ می‌دهند: «بوم!» که یعنی: «بسیار سپاسگزاریم.» زمستان‌ها دیگر کشتی از آن گذرگاه عبور نمی‌کند، چرا که سرتاسر تنگه تا خاک سوئد را یخ ضخیمی فرامی‌گیرد و دریا درست چون شاهراهی کوبیده و فراخ جلوه‌گر می‌شود.

نویسنده: رودریک مک‌گیلیس

تحلیل ساده و ملموس (سطح عموم)

داستان بلند «پری یخ‌ها» بخش ششم «دیدار از آسیاب»، روایتی جذاب از آزمون خواستگاری، غرور طبقاتی و پذیرش چالش‌های غیرممکن است: