روزی از روزها، کک، ملخ و جستوخیزک - همان اسباببازی دستسازی که از استخوان جناغ غاز میسازند و با چوب و موم میجهد - بر آن شدند تا زورآزمایی کنند و ببینند کدامیک از آنان میتواند از دیگران بالاتر بپرد. پس جارچیان را به چهارگوشهٔ گیتی فرستادند و همهٔ مردمان، و هر آنکه گذرش به آن حوالی میافتاد را فراخواندند تا به تماشای این بزم باشکوه بیایند. بدینسان، هر سه جهندهٔ نامدار در تالار کاخ گرد هم آمدند.
قبلهٔ عالم، پادشاه، فرمود: «بسیار خوب! دخترم، شاهزادهخانم را به نکاح آن کس درمیآورم که از همه بالاتر بپرد؛ چرا که به دور از انصاف و مروت است این جماعت بیپاداش و خشکوخالی دستبهگریبان چنین جهشی شوند.»
نخست کک به میدان خرامید. آدابدانی تمامعیار بود و به هر سو تعظیمی غرّا به جای آورد؛ چرا که در رگهایش خون گرم و ناب دختران اشراف روان بود و عمری را جز در مصاحبت آدمیزاد نگذرانده بود، و این خود هنری خرد و ناچیز به شمار نمیرفت.
پس از او نوبت به ملخ رسید. هرچند تنومندتر و سنگینوزنتر مینمود، اما قدی رسا و قامتی موزون داشت و خفتانِ سبزرنگی به تن کرده بود که از بدو ولادت بر اندامش دوخته بودند. گذشته از این، حضرت ملخ مدعی بود که از تباری بس اصیل و باستانی در سرزمین کهن مصر برخاسته و در آن دیار ارج و قربی بیاندازه دارد. با فخر و مباهات میگفت به تازگی از صحرا فراخوانده شده و او را در کاخی سهطبقه ساختهشده از برگهای ورقبازی سکنا دادهاند؛ کاخی که تمامی نقوش ورقهایش رو به درون بود و در و پنجرههای عمارت را درست بر قامت بیبیِ دل تراشیده بودند.
ملخ با نخوت بادی به غبغب انداخت و گفت: «من چنان نغمهسرایی میکنم که شانزده جیرجیرک بومیِ این سامان—که از عنفوان شباب تا کنون بیوقفه چهچهه زدهاند و هنوز آلونکی از برگ ورقبازی نصیبشان نشده—اگر آوازم را بشنوند، از حسادت چندان میسوزند که پوست و استخوانشان به هم میچسبد!»
هر دو، یعنی کک و ملخ، با داد و قال تمام اصل و نسب خود را به رخ کشیدند و خویشتن را شایستهٔ وصلت با دختر پادشاه خواندند.
اما جستوخیزک دم برنیاورد و خاموش ماند؛ با این همه، درباریان در گوش هم میگفتند که سکوتش نشان از دریای اندیشهاش دارد. سگ پاسبان حیاط که لختی او را بویید، بیدرنگ گواهی داد که جستوخیزک از خاندانی پاکنهاد است و شاکلهاش از استخوان سینهٔ غازی برازنده و اصیل تراشیده شده است. مشاور پیر دربار نیز—که به پاس سکوت و بستن زبان در امور ملوکانه سه نشان افتخار بر سینه داشت—حکم کرد که جستوخیزک کرامت و قوهٔ غیبگویی دارد؛ چرا که از رنگ و حال استخوانش میتوان دریافت که آیا زمستانی سخت در پیش است یا سرمایی ملایم، و این کرامتی است که حتی از استخوان سینهٔ منجمباشیِ تقویمنویس هم برنمیآید!
شاه پیر فرمود: «من کلامی بیش از این بر زبان نمیآورم. آهسته و پیوسته نظاره میکنم و همواره به خیر و صلاح گمان میبرم.»
سرانجام نوبت به پرش رسید. کک چنان سبکبال به اوج آسمان جهید که چشم هیچ بینندهای او را ندید؛ و از این رو، حاضران بیدرنگ مدعی شدند که او اصلاً از جای خود نجنبیده است! راستی که خباثتی ناجوانمردانه بود.
سپس ملخ پرید؛ پرش او تنها نیمی از بلندی کک بود، اما بختبرگشته راست به میان پیشانی قبلهٔ عالم اصابت کرد! پادشاه چهره در هم کشید و خروشید که این پرش عین بیحرمتی و بیادبی ملوکانه است.
نوبت به جستوخیزک رسید؛ او زمانی دراز دستبهعصا ایستاد و گویی سنجش و تأمل میکرد، چندان که مردم پنداشتند اصلاً یارای پریدن در او نیست.
سگ حیاط با دلسوزی زمزمه کرد: «امیدوارم مزاجش به ناخوشی نگراییده باشد!» و دگربار پیش آمد و او را بویید.
ناگهان: «تَق!»
جستوخیزک با پرشی کج و کوتاه، یکراست در دامن شاهزادهخانم فرود آمد؛ شاهزادهای که بر چهارپایهای زرین و کوتاه تکیه زده بود.
در این هنگام پادشاه روی ترش کرده را گشود و فرمود: «بالاترین و شریفترین جهش را همو انجام داد که به دامن دختر من رسید؛ چرا که باریکهراه هنر در همین نقطه نهفته است. چنین تدبیری محتاج عقل و درایت است، و جستوخیزک نشان داد که عقل سلیمی در چنته دارد!»
و بدینسان، شاهزادهخانم نصیب او شد.
کک با حسرت گفت: «با تمام این اوصاف، من از همه بالاتر پریدم. اما دیگر چه فرقی میکند! بگذار شاهزاده گوارای وجود آن استخوانِ غاز با تکهموم و تکهچوبش باشد. من به اوج پریدم؛ اما در این دنیای دون، اگر چشمبهراه دیده شدنی، باید هیکلی درشت و کالبدی سنگین داشته باشی!»
پس کک به خدمت نظام در دیار فرنگ درآمد، جایی که میگویند سرانجام در معرکهای کشته شد.
ملخ نیز کنار جویبار خزید، دست زیر چانه نهاد و در پیچوخمهای غریب این جهان به تأمل نشست. او نیز سر تکان داد و زیر لب گفت: «کالبد میباید! کالبدی سنگین و عینی میباید!» و آنگاه نوای حزنانگیز خویش را سر داد؛ و ما سرگذشت این بازیِ روزگار را از همان ترانه برچیدهایم؛ هرچند برخی میگویند داستان حقیقت ندارد، گیرم که مهر چاپ و سیاهیِ کتاب بر آن خورده باشد.
