مقدمه
کتابخوانی برای کودکان آسیبپذیر، صرفاً فعالیتی فرهنگی یا آموزشی نیست، بلکه فرصتی برای بازسازی روانی، تقویت عزتنفس، توسعه تخیل و بازیابی حس امنیت است. کودکان کار، خیابان، مهاجر، بازمانده از تحصیل یا ساکن در مناطق بحرانزده، اغلب بهدلیل تجربه زیست در شرایط ناایمن، از دنیای کتاب دورند یا تجربهای محدود و ناپایدار از آن دارند. نقش تسهیلگر در چنین فضایی، تنها بلندخوانی یک داستان نیست؛ بلکه هدایتگری حرفهای برای شکلگیری پیوندی انسانی میان کودک و کتاب است. این مقاله به بررسی مهارتها و ویژگیهایی میپردازد که تسهیلگر را در این مسیر حساس توانمند میسازد.
۱. همدلی بدون ترحم
در مواجهه با کودک آسیبدیده، نخستین اصل، پرهیز از نگاه ترحمآمیز است. تسهیلگر باید بداند همدلی بهمعنای حضور صمیمی در کنار کودک است، نه دلسوزی. این همدلی زمانی مؤثر است که به جای دلسوزی، به درک و پذیرش بیقید و شرط کودک بینجامد. تنها در چنین بستری است که کتاب میتواند تبدیل به مکانی امن برای خیالپردازی، گفتوگو و بازسازی امید شود.
۲. مهارت در ایجاد ارتباط امن
بیشتر کودکان آسیبپذیر، تجربهی بیاعتمادی به بزرگترها را داشتهاند. از اینرو تسهیلگر باید توانایی ایجاد ارتباط امن، بدون اجبار یا فشار را داشته باشد. لحن صدا، نشستن در کنار کودک (نه روبهرو)، پرسیدن بهجای دستور دادن و شنیدن بدون قضاوت، بخشی از ابزارهای او برای ساختن این ارتباطاند. تعامل موفق، دروازهای است برای وارد شدن کتاب به دنیای کودک.
۳. آشنایی با آثار روانی آسیب و بحران
کودکانی که تجربه سوگ، خشونت، بیثباتی یا فقر شدید را داشتهاند، ممکن است دچار بیقراری، پرخاش، سکوت مفرط یا بیتفاوتی باشند. تسهیلگر باید بتواند نشانههای اضطراب یا ترومای پنهان را تشخیص دهد و متناسب با آن، محتوا و روش خواندن را تنظیم کند. برای مثال، بلندخوانی داستانی با پایان تلخ ممکن است برای کودکی که بهتازگی عزیزی را از دست داده، بازترومازا باشد.
۴. انتخاب کتاب با رویکرد درمانی و همدلانه
تسهیلگر باید قادر باشد کتابهایی را انتخاب کند که هم با زندگی کودک ارتباط برقرار کنند و هم چشماندازی تازه نشان دهند. داستانهایی درباره مقاومت، همدلی، دوستی و بازسازی امید، برای این گروه بسیار مؤثرند. همچنین کتابهای تصویری، بیکلام یا چندزبانه، میتوانند در عبور از موانع زبانی یا عاطفی مفید باشند. مهارت تسهیلگر در تطبیق محتوا با زمینهی روانی کودک، حیاتی است.
۵. بلندخوانی بهعنوان تجربهای انسانی
تسهیلگر ماهر میداند که بلندخوانی یک نمایش نیست؛ بلکه مکانی برای گوش دادن، دیدن و بودن با کودک است. صدای آرام، توقفهای سنجیده، طرح پرسشهای باز، استفاده از زبان بدن و بازیهای کلامی، بخشی از ابزارهای او برای فعالسازی ذهن و قلب کودک هستند. همچنین پس از خواندن، گفتوگوی آزاد یا فعالیتهای ساده (مثل نقاشی یا ساخت کاردستی) میتوانند به درک عمیقتر پیام کمک کنند.
۶. انعطافپذیری در فضا، زمان و منابع
کتابخوانی برای کودک آسیبپذیر ممکن است در کلاس رسمی رخ ندهد؛ گاهی در حاشیه خیابان، اتاق کوچک یک پرورشگاه، یا حیاط یک مدرسه موقت. تسهیلگر باید توانایی تطبیق روش و ابزار با شرایط محیطی را داشته باشد و بتواند حتی با یک کتاب ساده و چند مداد رنگی، تجربهای معنادار برای کودک خلق کند.
۷. کار جمعی و دریافت حمایت
کار با کودکان آسیبپذیر نیازمند همکاری مستمر با دیگر فعالان اجتماعی، روانشناسان، مددکاران، والدین و معلمان است. تسهیلگر باید از این ظرفیتها بهره بگیرد و در عین حفظ استقلال در روش کار، همواره گوش شنوا برای یادگیری از تجربه دیگران داشته باشد.
۸. خودمراقبتی برای جلوگیری از فرسودگی
برخورد مداوم با رنج، ممکن است تسهیلگر را دچار خستگی عاطفی کند. شناخت نشانههای فرسودگی، گفتوگو با همکاران، ثبت تجربههای مثبت و مراقبت از سلامت روان خود، بخشی ضروری از مسیر تسهیلگری با کودکان آسیبپذیر است.
نتیجهگیری
کتاب، برای کودک آسیبدیده، تنها منبع اطلاعات نیست؛ پناهگاهی است برای خیال، رهایی، امید و بازسازی ارتباط انسانی. اما این پناهگاه تنها زمانی شکل میگیرد که تسهیلگر، نهتنها کتاب را بشناسد، بلکه کودک را نیز در عمق تجربهاش بفهمد و بپذیرد. تسهیلگر خوب، پلی میسازد میان جهان واژهها و جهان زخمها، تا کودک بتواند بار دیگر خود را، جهان را و آینده را بخواند.
افزودن دیدگاه جدید