سایت کتابک

هنگامی که داستانی را می‌خوانیم، معمولاً با سه پرسش بنیادین روبه‌رو می‌شویم [668, 669]: 1. «چه اتفاقی می‌افتد؟» (این پرسش ما را به قلمرو حرکت، توالی رویدادها و ساختار پیرنگ هدایت می‌کند) [674, 675]. 2. «این اتفاق برای چه کسی رخ می‌دهد؟» (که ما را با شخصیت‌ها و ابعاد گوناگون هویتی آن‌ها آشنا می‌سازد) [668]. 3. «معنا و مفهوم این رویدادها چیست؟» (که ما را مستقیم به هسته مرکزی و روح اثر، یعنی «درون‌مایه» (Theme) می‌رساند) [669].

تحلیل ساده و ملموس

بخش هشتم «تازه چه خبر؟» از داستان بلند «پری یخ‌ها» نشان‌دهنده عبور از مرحله اثبات به مرحله تثبیت عشق است، اما با تعلیقی پنهان در پسِ ظاهرِ شادِ داستان:

رودی همان‌طور که وارد خانه آسیابان در «بکس» می‌شد گفت: «این هم همان چیزی که خواسته بودید.» و سبد بزرگی را روی زمین گذاشت. همان‌طور که سخن می‌گفت سرپوش آن را برداشت و جفت‌چشمی زرد که با حلقه‌ای سیاه احاطه شده بود، با نگاهی وحشی و آتشین به بیرون زل زد؛ نگاهی که به نظر می‌رسید آماده است هرچه را بر سر راهش قرار گیرد بسوزاند و نابود کند. نوکِ کوتاه و نیرومندش باز و آماده گاز گرفتن بود و بر گلوی سرخ‌رنگش پرهای کوتاهی چون ته‌ریش دیده می‌شد.

بخش‌های پیشین را مطالعه کنید:

بخش نخست: نگاهی به روایت‌های پسامدرن در فیلم‌ها و کتاب‌های کودک و نوجوان

بخش دوم: وارونگی

۳. الگوهای ساختاری پیرنگ

پیرنگ‌ها بر اساس نحوه انسجام و ارتباط رویدادها به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

الف) پیرنگ پیش‌رونده (Progressive Plot)

در این الگو، رویدادها با الگویی صعودی به سمت یک نقطه اوج (Climax) حرکت می‌کنند و پس از گره‌گشایی (Resolution) به پایداری می‌رسند [640]. این ساختار سنتی، تعلیق بالایی ایجاد می‌کند و بسیار مورد پسند کودکان است [640]. * نمونه: رمان‌های «تار شارلوت»، «قرض‌بگیران» (مری نورتون) و «نشانه سگ آبی» از این ساختار منسجم پیروی می‌کنند [598, 640].

متن قصه «خرس و خروس» از الکساندر آفاناسیف

این افسانه نمونه‌ای درخشان از قصه‌های عامیانه با بن‌مایه‌های طنز، غلبهٔ تدبیر (یا بخت) بر قدرت فیزیکی و پیوند انسان با طبیعت است. تحلیل این اثر را می‌توان در دو بخش اصلی شخصیت‌شناسی (روان‌شناختی و کهن‌الگویی) و الگوی افسانه‌شناسی (ریخت‌شناسی و ساختار فولکلور) بررسی کرد:

پیرمردی پسری داشت که عقل درست‌وحسابی توی کله‌اش نبود. روزی پسر پیش پدر رفت و از او خواست برایش زن بگیرد:

ـ «یا همین حالا برام زن می‌گیری، یا اجاق خانه را خرد و خاکشیر می‌کنم!»

ـ «آخر چطور برایت زن بگیرم پسر؟ ما که یک غاز هم پول نداریم.»

ـ «پول نیست که نیست، گاو نر که هست! ببرش قصابی و بفروشش.»

گاو نر این حرف را شنید، پا به فرار گذاشت و سر به جنگل گذاشت.

پسر نادان باز سراغ پدرش آمد: «زن برام می‌گیری یا بزنم اجاق را ویران کنم؟»

پدر گفت: «پسرجان، من راضی‌ام سروسامانت بدهم، اما پولی در بساط نداریم.»

بصارت کاظم نزدیک به پنج دهه از زندگی خود را وقف جامعه کتاب‌اتوبوس «الف لیلا» کرده است؛ مجموعه‌ای محبوب که لذت مطالعه را به محروم‌ترین مناطق پاکستان هدیه می‌دهد.

مؤسسه غیرانتفاعی و مشهور «الف لیلا»، در دهه ۱۹۷۰ توسط دکتر جوانیتا بیکر در لاهور پاکستان تأسیس شد و به‌عنوان اولین کتابخانه کودک در کشور، عشق به مطالعه را در دل نسل‌های مختلف کودکان پاکستانی کاشته است.

تحلیل ساده و ملموس (سطح عموم)

بخش هفتم داستان «پری یخ‌ها» با عنوان «آشیانه عقاب» یکی از پرتعلیق‌ترین و شاهکارهای توصیفی هانس کریستین اندرسن است که آموزه‌های ارزشمندی درباره مواجهه با خطرات دارد:

از مسیر کوهستانی صدای سوت‌زدنِ پرنشاطِ کسی به گوش می‌رسید که نشان از روحیه خوب و شجاعتی تزلزل‌ناپذیر داشت. این رودی بود که به دیدن دوستش «وزینو» (Vesinaud) می‌رفت. رودی گفت: «باید بیایی و کمکم کنی. می‌خواهم جوجه‌عقاب را از بالای صخره بردارم. «راگلی» (Ragli) جوان را هم با خودمان می‌بریم.»

وزینو گفت: «بهتر نیست اول تلاشت را بکنی تا ماه را پایین بکشی؟ آن کار هم به همین اندازه‌ آسان است! به نظر می‌رسد روحیه خیلی خوبی داری.»

رودی گفت: «بله، واقعاً همین‌طور است. دارم به عروسی‌ام فکر می‌کنم. اما از شوخی گذشته، همه‌چیز را برایت تعریف می‌کنم و می‌گویم در چه وضعیتی هستم.»

نیجریه، پرجمعیت‌ترین کشور آفریقا، سرزمینی با بیش از ۲۵۰ گروه قومی و صدها زبان زنده، جایی است که داستان‌ها همواره در تار و پود فرهنگ آن تنیده شده‌اند. در کشوری که از یک سو با ثروت عظیم منابع طبیعی و از سوی دیگر با چالش‌های عمیق آموزشی و اجتماعی روبروست، شورای کتاب کودک نیجریه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با سلاح کتاب و تصاویر، صدای نسل جدید آفریقا را به گوش جهان رساند. در پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، نیجریه داستانی از قدرت‌یابی، خلاقیت و حفظ هویت فرهنگی را روایت می‌کند.

«سفر دریایی لی‌لی» داستانی تاریخی درباره جنگ، کودکی، دوستی، دروغ، فقدان، پناهندگی و مسئولیت است. داستان در تابستان سال ۱۹۴4، در میانه جنگ جهانی دوم اتفاق می‌افتد اما جنگ در این رمان بیشتر از آنکه در میدان نبرد دیده شود، در زندگی روزمره کودکانی دیده می‌شود که در خانه مانده‌اند. قهرمان داستان، لی‌لی، دختری ده‌ساله است که تابستان را همراه پدر و مادربزرگش در خانه تابستانی خانواده می‌گذراند. برای لی‌لی، تابستان یعنی دریا، ساحل، بازی، ماهیگیری و بودن در کنار پدرش. اما تابستان سال ۱۹۴۴ با سال‌های پیش فرق دارد. جنگ همه چیز را تغییر داده است.

اگرچه شخصیت‌پردازی قوی جذابیت بی‌شماری برای خواننده دارد، اما پویایی و حیات داستان در گرو عنصر دیگری به نام «پیرنگ» (Plot) است [574]. کودکان و حتی بزرگسالان، به ندرت مجذوب رمان‌هایی می‌شوند که صرفاً به واکاوی روان‌شناختی ایستای شخصیت‌ها می‌پردازند؛ آن‌ها خواهان حرکت، رویداد و هیجان هستند [574]. پیرنگ، چینشِ هوشمندانه، هدفمند و زنجیره‌ایِ رویدادهایی است که شخصیت‌ها را در بستر کنش‌های داستانی به نمایش می‌گذارد [574].

متن داستان «هولگر دانسکه» اثر هانس کریستیان آندرسن

سطح اول: تحلیل عام (پیام‌های ملموس و ملی برای عموم مخاطبان)

داستان در این سطح، روایتی دلگرم‌کننده، حماسی و میهن‌پرستانه است که برای تقویت امید، هویت جمعی و پیوند نسل‌ها نوشته شده است:

در خاک دانمارک، کاخ کهنسالی سر بر افراشته است به نام «کروننبورگ»، درست در کنارهٔ تنگهٔ السینور؛ همان‌جا که هر روز صدها کشتی بزرگ انگلیسی، روسی و پروسی از کنارش می‌گذرند. کشتی‌ها با شلیک توپ به قلعهٔ کهن سلام می‌گویند: «بوم! بوم!»، گویی بانگ برمی‌دارند که: «روزتان به‌خیر!» و توپ‌های قلعهٔ کهنسال نیز غرش‌کنان پاسخ می‌دهند: «بوم!» که یعنی: «بسیار سپاسگزاریم.» زمستان‌ها دیگر کشتی از آن گذرگاه عبور نمی‌کند، چرا که سرتاسر تنگه تا خاک سوئد را یخ ضخیمی فرامی‌گیرد و دریا درست چون شاهراهی کوبیده و فراخ جلوه‌گر می‌شود.

نویسنده: رودریک مک‌گیلیس

تحلیل ساده و ملموس (سطح عموم)

داستان بلند «پری یخ‌ها» بخش ششم «دیدار از آسیاب»، روایتی جذاب از آزمون خواستگاری، غرور طبقاتی و پذیرش چالش‌های غیرممکن است:

مادرخوانده پیرش گفت: «چه چیزهای زیبایی با خود به خانه آورده‌ای!» و چشمانِ عقاب‌گون و عجیبش درخشید، در حالی که گردنِ لاغر و استخوانی‌اش را سریع‌تر و عجیب‌تر از همیشه می‌پیچاند و تکان می‌داد. «تو با خودت خوش‌شانسی آورده‌ای رودی. باید ببوسمت، پسرم.»

رودی اجازه داد او را ببوسد، اما از چهره‌اش پیدا بود که این تحمیل را تنها به عنوان یک وظیفه خانگی و صمیمانه تحمل می‌کند.

زن پیر گفت: «چقدر زیبا و خوش‌تیپ شده‌ای رودی!»

رودی با خنده گفت: «چرب‌زبانی نکنید!» اما با این حال خوشحال شد.

زن پیر دوباره گفت: «باید یک بار دیگر بگویم که تو بسیار خوش‌شانسی.»

نویسنده: رودریک مک‌گیلیس

متن داستان «برگی از بهشت» اثر هانس کریستیان آندرسن (برای کودکان 7 تا 12 سال)

سطح اول: تحلیل عام (پیام‌های ملموس و اخلاقی برای عموم مخاطبان)

در نگاه اولیه و برای درک عمومی، این داستان تمثیلی هشداردهنده دربارهٔ قدرنشناسی، جهل جمعی و شیوهٔ برخورد جامعه با پدیده‌های ناب و معنوی است:

بر فراز آسمان، در هوایی پاک و زلال، فرشته‌ای بال گشوده بود و گلی در دست داشت که از گلستان فردوس چیده بود. چون فرشته از سرِ مهر بر آن گل بوسه زد، برگی بس خرد از آن جدا شد و آرام‌آرام فروافتاد تا در خاک نرمِ میان جنگلی جای گرفت. برگ بی‌درنگ ریشه دواند، جوانه زد و در میان دیگر رستنی‌ها ساقه دوانید.

تحلیل داستان «برگی از بهشت» اثر هانس کریستیان آندرسن

یکی از گیاهان گفت: «عجب جوانهٔ مضحکی! هیچ‌کس اصل و نسبش را نمی‌شناسد؛ نه خار بیابان از آن سر درمی‌آورد و نه گزنه.»

تحلیل ساده و ملموس (سطح عموم)

بخش پنجم «رودی در راه بازگشت به خانه»، روایتی از آزمونِ اراده، هوشیاری و پایداری در برابر وسوسه‌ها در مسیر موفقیت است:

آه، چه چیزهای فراوانی بود که رودی باید هنگام بازگشت به خانه با خود از روی کوه‌ها می‌برد! او سه جام نقره، دو تپانچه زیبا و یک قوری قهوه‌خوریِ نقره به دست آورده بود. این قوری قهوه‌خوری بعدها وقتی زندگی مشترکش را آغاز می‌کرد بسیار به کار می‌آمد. اما هیچ‌یک از این‌ها سنگین‌ترین باری نبود که باید بر دوش می‌کشید؛ چیزی بس نیرومندتر و بااهمیت‌تر بود که در دلش داشت و همان‌طور که راهِ خانه را می‌پیمود، از روی کوه‌های بلند با خود می‌برد.

گونه‌های شخصیت در داستان کودک

نویسندگان با توجه به نقش شخصیت‌ها در پیرنگ، آن‌ها را به دسته‌های گوناگونی تقسیم می‌کنند: