سایت کتابک

شکوه جاودانه زایش خورشید در «نارنج یلدا»

در مرز پاییز و زمستان، در بلندترین شب سال، نارنج‌بانو صبورانه پس از ۹ ماه انتظار فرزندش خورشید خانم را به دنیا می‌آورد. خورشیدِ طبیعت هم در همین شب دوباره متولد می‌شود. در باورهای کهن ایرانیان، یلدا که به آن «شب چله» نیز گفته می‌شود، جایگاه بسیار مهمی دارد. این شب بلندترین شب سال است و پاییز را به زمستان گره می‌زند. در برخی سنت‌های ایرانیِ مرتبط با «جشن سده» توضیح داده می‌شود که «شب انقلاب زمستانی»، یعنی آخرین شب پاییز و از روز نخست دی با نام‌هایی مانند «خرم‌روز» و «خورروز» به مفهوم روز خورشید یاد شده است.

پیش از مطالعه‌ی این بخش، بخوانید:
پیش‌درآمد: ترجمه یا کاویدن و تراشیدن واژگان، نگاهی به کارنامه رضی هیرمندی

کودکی از سیستان، گفت‌وگو با رضی هیرمندی- بخش نخست

یکی بود، یکی نبود. بزی شکم‌بزرگ داشت در دشتی می‌خرامید. نزدیک یک درخت سیب رسید و گفت: «ای درخت سیب! اجازه بده من زیر سایه تو بچه‌ام رو به دنیا بیارم.»

درخت سیب گفت: «نه، ممکنه سیبی بیفته و به بچه‌ات بخوره و آسیب ببینه.»

بز رفت سراغ درخت گردو و همین درخواست را کرد. درخت گردو گفت: «نه، ممکنه گردویی بیفته روی بزغاله و زخمی بشه.»

بز که چاره‌ای نداشت، ناامید و افسرده به راهش ادامه داد تا اینکه کلبه‌ای دید که رو به جنگل و پشت به او ایستاده بود. بز گفت: «کلبه! کلبه کوچک! رویت را به من کن و پشتت را به جنگل، تا وارد شوم.» کلبه چرخید و بز وارد شد و بچه‌هایش را به دنیا آورد.

نقد ساده و داستانی

بخش «سفر به دیار تازه» از داستان بلند «پری یخ‌ها»، گذرِ رودی از دوران خردسالی به مرحله‌ای تازه از زندگی را به تصویر می‌کشد. آندرسن در این بخش چند لایه‌ی ساده اما اثرگذار را در هم می‌تند:

رودی هشت‌ساله شده بود که عمویش—که در آن‌سوی کوهستان می‌زیست—خواستار آمدن او شد. او می‌اندیشید رودی در کنار او می‌تواند از آموزشی بهتر برخوردار شود و چیزهای بیشتری بیاموزد. پدربزرگ نیز با او هم‌رای بود، از این‌رو خرسندانه به رفتنش رضا داد. رودی می‌بایست علاوه بر پدربزرگ، از کسانِ بسیاری بدرود بگوید. نخستین آن‌ها «آیولا»، سگ کهن‌سال خانه بود.

تحلیل «سفر به دیار تازه» بخش دوم از داستان بلند «پری یخ‌ها» اثر هانس کریستین اندرسن

یکی بود، یکی نبود. دهقانی سگی داشت. این سگ از جوانی خانه را نگهبانی کرده بود، اما حالا پیر و بی‌دندان شده بود و دیگر پارس نمی‌کرد. اربابش که از او خسته شده بود، طنابی به گردنش بست، او را به جنگل برد و خواست بالای درخت سپیدار دارش بزند؛ اما دید اشک از چشم‌های سگ پیر جاری است. دلش به رحم آمد، سگ را فقط به درخت بست و خودش برگشت.

سگ پیر تنها ماند و شروع کرد به گریه و زاری. ناگهان گرگِ بزرگی از بوته‌ها بیرون آمد و گفت: «سلام سگِ خال‌خالی! سال‌ها دنبالت بودم. اون زمان که جوان بودی من رو از خانه می‌روندی، حالا افتادی گیر من! می‌خوام بخورمت!»

_­گویند امیر نصر سامانی به هرات رفته و چندی در آن دیار ماندگار شده بود. یاران و نزدیکانش از دوری او بی‌تاب شدند و از رودکی خواستند شعری بسراید تا شاه را هوای بازگشت به سرزمینش در سر افتد. رودکی قصیده‌ی مشهور خود را سرود:

بوی جوی مولیان آید همی یاد یار مهربان آید همی

میر سرو است و بخارا بوستان سرو سوی بوستان آید همی

و چنان‌که در روایت‌ها آمده است، امیر با شنیدن شعر، بی‌درنگ آهنگ بازگشت کرد.

۴. فانتزی (Fantasy)

قلمرو فانتزی مستلزم آن است که خواننده به تعبیر ارزشمند ساموئل تیلور کالریج، «تعلیق آگاهانه و داوطلبانه‌ی ناباوری» را پذیرا باشد [48]. فانتزی‌نویس مقتدر با آفرینش جهانی که ریشه‌های استواری در قوانین ملموس واقعیت دارد، مخاطب را متقاعد می‌کند تا منطق این جهان نوین را با جان و دل پذیرا شود [48].

تحلیل ساده و داستانی

در «رودیِ کوچک» بخش اول از داستان بلند «پری یخ‌ها»، آندرسن ما را با کودکیِ رودی آشنا می‌کند. داستان حول محور چند بن‌مایه (تِم) ساده و کلیدی می‌چرخد:

بیا سری به سوئیس بزنیم و در دل آن سرزمین کوهساران بگردیم؛ کتیبه‌های سنگی و شیب‌دارهای سرسبزی که درختان تنومند جنگل بر پیکرشان جامه‌ی سبز پوشانده‌اند. بیا تا پهنه‌های خیره‌کننده‌ی برف بر فراز قله‌ها بالا برویم و باز به میان مرغزارهای سرسبز پایین سرازیر شویم؛ جایی که رودها و جویبارها چنان با شتاب و خروش می‌تازند که گویی یک لحظه دیرتر رسیدن به دریا را برنمی‌تابند. خورشید در آن دره‌های عمیق همان‌قدر سوزان می‌تابد که بر توده‌های سنگین برف بر فراز کوه‌ها.

«چطور زندگی می‌کنی؟» نوشته یوشینو گنزابورو، نویسنده ژاپنی، کتابی است درباره زندگی نوجوانی پانزده‌ساله و در لایه‌های عمیق‌تر خود به پرسش‌های بزرگی درباره انسان می‌پردازد. انسان چطور باید زندگی کند؟ نسبت او با دیگر انسان‌ها چیست؟ علم و دانش چه جایگاهی در زندگی دارند؟ فقر جطور شکل می‌گیرد؟ قدرت چه زمانی به زورگویی تبدیل می‌شود؟ آیا دانستنِ درست و اشتباه برای درست عمل کردن کافی است؟ و هنگامی که انسان از ترس یا ضعف مرتکب خطا می‌شود، جطور می‌تواند دوباره خود را پیدا کند؟

این ماجرا مربوط به زمان‌های قدیم است، زمانی که حضرت عیسی و حواریون روی زمین راه می‌رفتند. گرگی پیش حضرت عیسی آمد و گفت: «ای پروردگار! من گرسنه‌ام!»

عیسی گفت: «برو یک مادیان (اسب ماده) را بخور.»

گرگ رفت پیش مادیان و گفت: «خداوند دستور داده تو را بخورم!»

مادیان گفت: «قبول، اما من برگه معافیت دارم که روی سمِ پای عقبم حک شده! بیا ببین.» گرگ نزدیک شد و مادیان چنان لگدی به دهان گرگ زد که گرگ سه متر پرت شد آن‌طرف‌تر!

گرگ شکایت پیش عیسی برد. عیسی گفت: «برو یک قوچ را بخور.»

ژاپن، سرزمین شکوفه‌های گیلاس، فناوری‌های خیره‌کننده و نظم بی‌نظیر، کشوری است که تاریخ و جغرافیای آن با دو درد بزرگ گره خورده است: خشم غیرقابل پیش‌بینی طبیعت (زلزله‌ها و سونامی‌ها) و زخم‌های عمیق جنگ جهانی دوم. در چنین جامعه‌ای، شورای کتاب کودک ژاپن نشان می‌دهد که «شادی و خواندن» چگونه می‌تواند به یک سپر دفاعی در برابر ناامیدی، فراموشی و انزوا تبدیل شود. در پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، ژاپن روایتی از یک مقاومت خاموش اما به‌شدت عمیق و التیام‌بخش را پیش روی ما می‌گذارد.

ادبیات کودکان، درست همانند ادبیات بزرگسالان، قلمروی پویا، پربار و به‌شدت متنوع است [27]. این پهنه هرگز ساختاری یکدست و تکراری ندارد؛ بلکه سرشار از تفاوت‌ها و رنگارنگی‌های بی‌شمار است [27]. در یک نگاه نظام‌مند، می‌توان آثار ادبی کودکان را به دسته‌های متمایزی از جمله شعر، قصه‌های عامیانه، افسانه‌های پریان، فانتزی‌های خلاقانه، ترانه‌های تغزلی و داستان‌های واقع‌گرایانه تقسیم کرد [27]. هر یک از این قلمروها را در اصطلاح نقد ادبی، یک «گونه‌ی ادبی» (Genre) می‌نامند [27].

پدری، صدای دختر سه‌ساله‌اش را برایم فرستاد. دختر، داستان تیشتر، اپوش و آناهیتا از مجموعه «ماجراهای میراثک» را شنیده بود و حالا اسم‌هایشان را می‌گفت و شعر داستان را از حفظ می‌خواند.

آن لحظه بیشتر از اینکه به بامزه بودن ماجرا فکر کنم، به این فکر کردم که شاید ما بزرگ‌ترها خیلی زود تصمیم می‌گیریم چه چیزهایی برای بچه‌ها سخت است.

پیش از مطالعه‌ی این بخش، بخوانید:
پیش‌درآمد: ترجمه یا کاویدن و تراشیدن واژگان، نگاهی به کارنامه رضی هیرمندی

کودکی از سیستان، گفت‌وگو با رضی هیرمندی- بخش نخست

یکی بود، یکی نبود. بزی بود که برای خودش و بچه‌هایش کلبه‌ای توی جنگل ساخته بود. بز روزها برای پیدا کردن غذا به دل جنگل می‌رفت. هر وقت که از خانه بیرون می‌رفت، بزغاله‌ها درِ کلبه را محکم می‌بستند و خودشون هم اصلاً بیرون نمی‌آمدند. وقتی بز برمی‌گشت، در می‌زد و زنگوله‌وار می‌خواند:

«بزغاله‌های من! بچه‌های شیرین من!

در رو باز کنین، قفل رو وا کنین!

من بزِ مادرم، رفتم توی جنگل،

علف نرم خوردم، آب سرد نوشیدم؛

شیر از پستانم جاریه، تا روی سم‌هام،

و از سم‌هام تا روی زمین خیس!»

اندونزی، بزرگ‌ترین مجمع‌الجزایر جهان با بیش از ۱۷ هزار جزیره، رنگین‌کمانی از فرهنگ‌ها، زبان‌ها و سنت‌هاست. اما همین پراکندگی جغرافیایی و چالش‌های اقتصادی، دسترسی برابر به منابع آموزشی را به یک رؤیای دوردست برای بسیاری از کودکان تبدیل کرده است. در پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، شورای کتاب کودک اندونزی (INABBY) نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با سلاح کلمات، از اقیانوس‌ها و کوهستان‌ها عبور کرد و نور امید را به تاریک‌ترین و دورافتاده‌ترین نقاط این کشور جزیره‌ای رساند.

یکی بود، یکی نبود. دهقانی بود که یک اسبِ اَبلَق (خال‌خالی) داشت. یک روز دهقان اسب را به گاری بست و برای جمع کردن هیزم راهی جنگل شد. هنوز درست‌وحسابی وارد جنگل نشده بود که خرسِ بزرگی جلوی راهش را گرفت. خرس سلامی کرد و پرسید: «بگو ببینم دهقان! کی اسبت رو این‌قدر قشنگ و خال‌خالی کرده؟ عجب پوستِ خوش‌نقش‌ونگاری داره!»

دهقان گفت: «ای خرس‌جان! خودم این‌طوری رنگش کردم.»

— «واقعاً بلدی جانورها رو خال‌خالی کنی؟»

— «من؟ من استادِ تمامِ این کارم! اگه بخوام، طوری خال‌خالیت می‌کنم که از اسب منم خوشگل‌تر بشی!»

کشف انگیزه‌ها و شکل دادن به تجربه‌ها

یکی بود، یکی نبود. پیرمرد و پیرزنی بودند که یک قوچ و یک بز داشتند. اما چه بزی و چه قوچی! این دو تا ان‌قدر شیطون و بازیگوش بودند که نگو و نپرس. مدام از گله جدا می‌شدند، هر کدام به یک طرف می‌دویدند و صاحبشان باید تمام دشت و صحرا را زیر پا می‌گذاشت تا پیدا‌شان کند.

روزی پیرمرد به پیرزن گفت: «می‌گم زن! نظرت چیه این بز و قوچ رو سر ببریم؟ دیگه شورش رو درآوردن! آخرش یک‌جایی می‌رن که دستمون بهشون نرسه و حیف‌ومیل بشن.»

پیرزن گفت: «آره والله، بیا سرشون رو ببریم!»

مقدمه: ادبیات چیست؟

بسیاری از مردم هر کلمه‌ی مکتوب، مقاله، جزوه، رساله یا کتاب چاپ‌شده را «ادبیات» می‌نامند [1]. اما آیا واقعاً می‌توان هر نوشته‌ای را ادبیات دانست؟ برای روشن شدن این موضوع، بیایید نگاهی دقیق‌تر به این مسئله بیندازیم [1].

یکی بود، یکی نبود. در دیاری دور، دهقانی زندگی می‌کرد که یک بز و یک قوچ داشت. دهقان دیگر رمقی برای درو کردن علف نداشت؛ زمستان هم سر رسید و بز و قوچ دیگر چیزی برای خوردن نداشتند. آن‌ها بنا کردند به داد و فغان و معرکه گرفتن در حیاط. دهقان هم که کلافه شده بود، شلاقش را برداشت و افتاد به جانشان.

بز به قوچ گفت: «برادر! بیا پا به فرار بذاریم و بریم سمت جنگل. اون‌جا یه خرمن یونجه پیدا می‌کنیم و برای خودمون زندگی می‌سازیم.»

قوچ گفت: «باشه برادر، بریم! هر چی باشه از این اوضاع بدتر نمیشه.»

هند، سرزمین تضادهای شگفت‌انگیز، هزاران زبان و فرهنگ‌های بی‌شمار، کشوری است که در آن دسترسی برابر به منابع آموزشی همواره یک چالش بزرگ بوده است. در این پهنه‌ی وسیع، ابتکار «پاراگ» (Parag) از سوی بنیاد تاتا (Tata Trusts) به عنوان برگزارکننده‌ی شورای کتاب کودک هند، مأموریت دارد تا شادیِ خواندن را به یک جنبش سراسری تبدیل کند. در ویدیوی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، هند نشان می‌دهد که چگونه ادبیات کودک می‌تواند ابزاری قدرتمند برای مبارزه با طردشدگی، نابرابری و دیده‌نشدن باشد.