سایت کتابک

تبدیل کتاب‌های موجود به روایت‌های قابل‌فهم برای کودکان با اختلال ذهنی

چکیده

کتاب و داستان، باید برای همه کودکان قابل دسترس باشد. برای کودکانی با اختلالات ذهنی یا تأخیر رشدی، داستان‌های پیچیده می‌توانند گیج‌کننده و غیرجذاب باشند. ساده‌سازی داستان به معنای حذف شیرینی ادبیات نیست، بلکه به معنای بازسازی پلی به سوی درک آن است. این مقاله راهکارهای عملی و گام‌به‌گام را برای تبدیل کتاب‌های معمولی به تجربه‌ای لذت‌بخش و قابل فهم ارائه می‌دهد.

در این کارگاه، ابتدا با کودکان و نوجوانان درباره ی مفهوم خانه گفتگو می‌کنیم.

• خانه چگونه جایی است؟

• چه کسانی در خانه در کنار هم زندگی می‌کنند؟

• خانه چه بخش‌هایی دارد؟

• چه فعالیت‌هایی در خانه انجام می‌شود؟

• خانه‌ها چه شکل و فرمی هستند؟

  

راهنمای تصویرسازی ذهنی از طریق زبان و صدا و حس لامسه

چکیده:
کتابخوانی برای کودکان، فرصتی برای پرواز در دنیای خیال و کشف ناشناخته‌هاست. اما زمانی که کودک فاقد حس بینایی است، این سؤال پیش می‌آید که چگونه می‌توان تصاویر ذهنی غنی و ماندگاری برای او خلق کرد؟ این مقاله به بررسی راهکارهای عملی و خلاقانه برای «تصویرسازی کلامی» می‌پردازد تا نه تنها مانع خواندن برای کودکان نابینا نشود، بلکه آن را به تجربه‌ای چندحسی و عمیقاً تأثیرگذار تبدیل کند.

در این کارگاه، از طریق پرسش‌هایی درباره‌ی ماهیت، الگو و معماری باغ‌های ایرانی گفتگو با کودکان و نوجوانان را آغاز می‌کنیم.

• باغ چگونه جايی است؟ چه عناصری در آن وجود دارد؟

• باغ ايرانی چه الگو و ويژگی‌هايی دارد؟

• باغ ایرانی از چه نظر دارای اهمیت است؟

• امروزه چه فضاهایی جایگزین باغ‌ها شده‌اند؟

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی از کشورهای دیگر (مانند افغانستان، عراق و...) که به دلایل مختلفی چون جنگ، ناامنی یا مهاجرت اقتصادی وارد کشور شده‌اند. این گروه اغلب با موانع زبانی، فرهنگی و حقوقی در مسیر آموزش و زندگی اجتماعی مواجه‌اند.

موقعیت‌های رایج: مناطق حاشیه‌نشین، خانه‌های کودک، مدارس غیررسمی یا حمایتی، کارگاه‌ها، خانه.

چالش‌های اصلی: طرد اجتماعی، تبعیض، مشکلات اقامتی، ناآشنایی با زبان و فرهنگ رسمی کشور مقصد، احساس بی‌ریشه بودن.

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی که در مناطق آسیب‌دیده از بلایای طبیعی (مانند زلزله، سیل، خشکسالی) یا بحران‌های اجتماعی-اقتصادی شدید زندگی می‌کنند. این کودکان ممکن است خانه، خانواده یا احساس امنیت خود را از دست داده باشند.

موقعیت‌های رایج: اردوگاه‌های موقت، خانه‌های تخریب‌شده، مدارس بحران‌زده، چادرها یا مراکز امدادی.

چالش‌های اصلی: شوک روانی، بی‌قراری، اضطراب، ناامنی، نبود فضای پایدار برای یادگیری یا بازی.

براساس الگوی فضاهای ایرانی (باغ، خانه و حمام)، جورچین‌هایی طراحی شده است که در نوروز 1404 در ایستگاه معماری در اختیار کودکان جهت ساخت و تجربه کردن قرار گرفت. بعد از توضیح کوتاهی درباره‌ی الگوی فرمی هر بنا، کودکان شروع به ساخت جورچین بنا براساس نظر و سلیقه‌ی خود می‌شوند. این جورچین‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که کودکان و نوجوانان هربار امکان ساخت فرمی متفاوت را دارند.

داستان "والک و رویای سفر"، خیال‌انگیز است؛ چه در متن واژگانی و چه در متن شمایلی یعنی تصاویر. آفریننده هر دو متن "سلیمه باباخان"-نویسنده و تصویرگر کتاب کودک است. یگانگی نویسنده و تصویرگر منجر به تعاملات ظریفی بین دو متن واژگانی و شمایلی شده است. چندانکه داستان مملو از "نشانه" است. نشانه‌هایی که بر قدرت خیال‌انگیزی و چندلایه بودن داستان افزوده‌اند و به همین دلیل خوانش های مختلف از داستان را امکان پذیر می‌کنند. (۱) چندانکه، از داستان "والک و رویای سفر" دو خوانش می‌توان ارائه داد:

این گفت‌وگو در تاریخ ۱۳۸۶ در دفتر موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان ایران انجام شده است.

من در سال 1306 در تبریز به دنیا آمدم. از آنجایی كه در مدرسه به دنیا آمدم و بزرگ شدم و در مدرسه ازدواج كردم و در همان مدرسه تا روز آخری كه پدرم زنده بود و بعد خودم تا زمان بازنشستگی کار کردم، طبیعتاً‌ زندگی من با مدرسه به هم گره خورده است. زمانی که من به دنیا آمدم، پدرم سه سالی بود که باغچه اطفال را در تبریز پایه‌گذاری کرده بود. مدت کوتاهی پس از تولد من، ما به شیراز رفتیم و پدرم در آنجا کودکستان شیراز را پایه‌گذاری کرد.

پَرپَر، ثمینه پَر!
ثمینه باغچه‌بان یکی دیگر از چهره‌های برجسته‌ی فرهنگ و نهاد کودکی امروز از میان جهان کودکانه‌ها پَر کشید تا به ما یادآوری کند کودکانی که در این پهنه‌ی کهن و زیبا، پهنه‌ی رنگارنگ و پُرآهنگ از دام بیماری‌ها و بی‌سوادی، از دام شلاق بزرگسالی رسته‌اند، برای بال‌های حمایتگری بوده که این زنان بزرگ بر سرزمین ما گشودند و زیر این بال‌ها برای رسیدن کودکان به حقوق‌شان با دنیای سخت و خشن مردانه که ریشه در آیین‌های شبان-رمگی دارد جنگیده‌اند.

در این کارگاه، ابتدا از طریق نمایش اشکال ساده با مفهوم و عملکرد طاق آشنا می‌شویم و مروری بر بناهای معماری که فرم طاق در آن‌ها عنصر شاخصی است، می‌کنیم. در ادامه سری به ویترین مینیاتورها می‌زنیم و به جست‌وجوی طاق‌ها و ترکیب‌بندی آن‌ها می‌پردازیم و کودکان و نوجوانان از تجربیات خود در این خصوص می‌گویند.

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی که در روستاهای کم‌برخوردار زندگی می‌کنند؛ معمولاً در مناطق دورافتاده با دسترسی محدود به منابع فرهنگی، کتابخانه، برنامه‌های ترویجی یا آموزش کیفی. برخلاف برخی مناطق روستایی که امکانات کافی دارند، این گروه با محرومیت جدی مواجه‌اند.

موقعیت‌های رایج: مدرسه‌های ابتدایی محلی، خانه، فضای باز روستا، گاهی خانه بهداشت یا مساجد.

در این کارگاه به دنبال آشنایی کودکان و نوجوانان با اشکال هندسی هستیم. با آن‌ها از نقطه، خط و سطح صحبت می‌کنیم و اینکه دنیای پیرامون ما که مملو از اشکال هندسی مختلف است از ترکیب نقطه، خط و سطح تشکیل شده است. در ادامه به همراه یکدیگر در موزه قدم می‌زنیم و درباره اشکال مختلفی که می‌بینیم و اجزای تشکیل‌دهنده آن‌ها گفتگو می‌کنیم. در ادامه با کمک گویه‌ای یونولیتی و میله‌های چوبی کودکان و نوجوانان این فرصت را می‌یابند که با نقطه و خط به ساخت اشکال هندسی مختلف بپردازند.

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی که در محله‌های حاشیه‌ای و کم‌برخوردار شهری زندگی می‌کنند، اغلب از زیرساخت‌های فرهنگی، آموزشی و خدماتی رسمی محروم‌اند. خانواده‌های آن‌ها معمولاً با مشکلات اقتصادی، اشتغال ناپایدار و گاه مهاجرت درون‌کشوری مواجه‌اند.

موقعیت‌های رایج: محله‌های حاشیه‌نشین، خانه‌های کوچک، کوچه‌ها، مراکز حمایتی محلی، مدارس غیراستاندارد یا غیردولتی.

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی که همراه با خانواده‌های کوچ‌نشین (عشایر) در مناطق مختلف کشور زندگی می‌کنند. این کودکان با زندگی نیمه‌متحرک، فاصله از امکانات شهری، و گاه ناپیوستگی در آموزش روبه‌رو هستند.

موقعیت‌های رایج: سیاه‌چادر، مناطق کوهستانی یا دشت، چادرهای کوچ‌نشینی، مدارس عشایری فصلی، مکان‌های موقت استقرار.

چالش‌های اصلی: جابه‌جایی فصلی، ناپیوستگی در تحصیل، کمبود منابع فرهنگی، نبود زیرساخت کتابخانه‌ای.

پس از دهه‌ها زندگی پرتلاش و پویا یوتا باوئر، تصویرگر برجسته که جهان تصویرگری را گامی به پیش برد، در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۵ با مرگی ناگهانی بر اثر شوک آلرژیک در خانه‌ی قایقی‌اش در شهر کوچک شورین درگذشت. مرگ او نه تنها پایان یک زندگی، که پایان فصل درخشانی از هنری بود که توانست با کم‌ترین خطوط و رنگ‌ها، عمیق‌ترین احساسات و پیچیده‌ترین مفاهیم را به مخاطبانش در سراسر جهان منتقل کند. بائر بیش از چهار دهه، دنیای تصویرگری را با نگاهی منحصربه‌فرد، ظریف و انسان‌گرا ژرفا بخشید و میراثی از خود به جای گذاشت که نسل‌های حال و آینده را همواره شگفت‌زده خواهد کرد.

در این کارگاه، به طبیعت در نقاط مختلف دنیا سر می‌زنیم تا ببینیم که برخی از حیوانات خانه‌های خود را با چه هنرمندی می‌سازند. در ابتدا درباره‌ی خانه‌ی حیوانات به طور کلی صحبت می‌کنیم و از کودکان و نوجوانان می‌خواهیم که تجربیات خود را در این خصوص بیان کنند. بعد از این درباره‌ی خانه حیوانات در طبیعت و شهر صحبت می‌کنیم و مسئولیت شهروندان در قبال خانه و سرپناه حیوانات شهری را به بحث می‌گذاریم. در ادامه به طبیعت می‌رویم و خانه‌ی پرندگانی چون جولا (بافنده)، موریانه و سمور آبی را از طریق دیدن تصاویر آن‌ها بررسی می‌کنیم.

در این کارگاه به روشی دیگر کودکان و نوجوانان با اشکال هندسی آشنا می‌شوند. پس از آنکه با آن‌ها از نقطه، خط و سطح صحبت می‌کنیم به همراه یکدیگر در موزه قدم می‌زنیم و درباره اشکال مختلفی که می‌بینیم گفتگو می‌کنیم و نقطه، خط و سطح را در اشیای موجود در موزه پیدا می‌کنیم. در ادامه با کمک قطعات چوبی که با توجه به شکل‌های موجود در معماری ایرانی ساخته شده‌اند، کودکان و نوجوانان این فرصت را می‌یابند که با صفحات چوبی مختلف به ساخت اشکال هندسی متنوع بپردازند.

من فکر می‌کنم، هر کاری که انجام می‌دهید یا هر چیزی که هستید، تنها خودتان نیستید. شما همیشه جزئی از یک کل هستید. برای همین همیشه می‌کوشم چیزی از آن کل را نشان دهم، چیزی که سبب شد امروز این جا بایستم. البته که اول از همه - به عنوان بخشی از کل، باید در مورد خانواده‌ام صحبت کنم. زیرا خانواده اولین و بزرگترین تأثیر را دارد. من عضوی از یک خانواده بزرگ‌ام. کوچک‌ترین عضوِ ردیفی طولانی از (بیشتر!) خواهرها و نه یک خانواده ثروتمند...

هدف:
ایجاد فرصتی برای مرور آموخته‌ها، شنیدن تجربه‌های کودکان، تقویت خودبیانگری و ایجاد انگیزه برای ادامه‌ی مسیر یادگیری در آینده.

۱. مرور مراحل کارگاه

• مربی با زبانی ساده یادآوری کند:

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی که به‌صورت سازمان‌یافته یا مستقل به جمع‌آوری زباله‌های خشک برای بازیافت مشغول‌اند. این کودکان گاه در کارگاه‌های تفکیک زباله زندگی و کار می‌کنند، با خطرات بهداشتی و جسمی روبه‌رو هستند و اغلب از تحصیل بازمانده‌اند.

موقعیت‌های رایج: مراکز تفکیک زباله، خانه‌های اجاره‌ای گروهی، محله‌های حاشیه‌ای، خانه‌های کودک، گاهی محل کار در خیابان.

مفهوم فلسفه برای کودکان چند سالی است که در ادبیات کودک و مراکز آموزشی کودکان، جا باز کرده است. اسکار برنی‌فیه، فیلسوف و نویسنده‌ی فرانسوی، با مجموعه «کودک فیلسوف» کوشیده به زبانی ساده، کودکان را با پرسش‌های بنیادین فلسفی آشنا کند. این مجموعه تلاشی ارزشمند برای پیوند دادن فلسفه با زندگی روزمره‌ی کودک است. هر جلد با پرسشی ساده آغاز می‌شود، اما کم کم کودک را به لایه‌های عمیق‌تر اندیشه می‌برد.

1. معرفی گروه هدف

تعریف دقیق گروه: کودکانی که به دلایل گوناگون از جمله فقر، ازدواج زودهنگام، دوری از مدرسه، نداشتن مدارک شناسایی یا مخالفت خانواده از آموزش رسمی محروم مانده‌اند. این گروه شامل طیف وسیعی از کودکان در مناطق مختلف می‌شود.

موقعیت‌های رایج: خانه، کوچه و خیابان، خانه‌های کودک، خانواده، کارگاه، مناطق روستایی یا حاشیه‌نشین.

چالش‌های اصلی: بی‌اعتمادی به آموزش رسمی، ترس از تمسخر، ناآشنایی با فضای یادگیری، ضعف سواد پایه، احساس ناکارآمدی.