سایت کتابک

گفت‌وگو با کودکان درباره‌ی جنگ و درگیری، به خصوص در شرایطی که خودمان هم نگران و آشفته هستیم، می‌تواند بسیار دشوار باشد. اما این گفت‌وگو برای سلامت روان و احساس امنیت کودکان حیاتی است. این نوشته‌ راهنمایی است برای همه‌ی بزرگسالانی که می‌کوشند از کودکان یا نوجوانان در برابر آثار روانی جنگ مراقبت کنند.

همچو آن وقتی که خواب اندر شوی

تو ز پیش خود به پیش خود روی[1]

1.رویای پروانه شدن

مقدمه

«مهد کودک من اینجاست؟» به نویسندگی میچ کلی و تصویرگری مری مک‌کویلان، کتابی است که اولین روز مهد کودک را برای خردسالان روایت می‌کند اما برخلاف کتاب‌های دیگر، کودک خردسال داستان، از رفتن به مهدکودک مضطرب و نگران نیست. دوستان او، که جانوران مزرعه هستند، از رفتن سوزی از خانه، نگران و دلتنگ می‌شوند و به دنبال پاسخ به این پرسش که «چه کسی می‌داند سوزی کجا رفت؟» به مهدکودک می‌روند.

پویایی ادبیات کودکان در کشورهایی با نظام تعلیم و تربیت پیشرفته گویای رابطه مستقیم میان این دو پدیده است. نمی‌توان از نظام تعلیم و تربیت متصلب و بسته، انتظار ادبیات کودکان پویا را داشت. برای دهه‌های متوالی است که ادبیات کودکان در این کشورها با جهش‌هایی بلند خود را با ساختار کلی روند فلسفه و تفکر جاری همسو می‌کند. برای مثال وقتی که به آثار نویسندگانی چون دیوید آلموند، فیلیپ پولمن، گیمن، باب گراهام و بسیاری دیگر توجه می‌شود، پشت نگاه و اندیشه‌ی آن‌ها پرسش‌های فلسفی دیده می‌شود که در بطن داستان تنیده شده‌اند.

کتاب «ستاره ‌ها آبی می ‌خندند» مجموعه شعری است که صفورا نیری سروده و سلیمه باباخان تصویرگری کرده است، شعرهایی که به لحظه‌های روزمره و رخدادهای پیرامون‌مان، رنگ و معنا می‌دهد. نیری در این شعرها، بیش از شعرها و مجموعه‌های پیشین نگاهی مدرن دارد؛ انگار شاعر در پیاده‌روی روزانه‌اش به هرچه نگاه کرده یا به هرچه اندیشیده، شعری برایش نوشته است. هنگام خواندن شعرها، این روزمرگی‌ها را حس می‌کنیم و به این می‌اندیشیم که ما چگونه می‌توانیم به روزمرگی‌ها یا رخدادهای تلخ و شیرین پیرامون‌مان رنگ دهیم.

تیر و کمان که افزاری پرتابی است، در زنجیره تکامل شکارافزارها و جنگ‌افزارها پدید آمد. افزار در دست انسان نخست سنگ و چوب بوده پس از آن روی سنگ خام و چوب کار شده و بخش‌هایی از آن تیز شده تا چاقو، تیر، شمشیر و نیزه پدید آمده و سپس از تکامل تیر و نیزه که با دست پرتاب می‌شده، ابزاری دیگر ساخته شده که یاریگر این دو شد و آن هم کمان بود.

کتاب «سواد فرهنگی و ترویج خواندن در عمل»‌ پژوهشی از زهره قایینی است که به تازگی از سوی انتشارات موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان منتشر شده است. این پژوهش که اکنون در پیکر کتاب مادیت یافته است، رخدادی متفاوت در حوزه فرهنگ، سواد و کودک است. بارزترین تفاوت‌ آن مبنای پژوهش است که به شکل میدانی، بر پایه‌ی تجربه‌های بومی شکل گرفته است. با آمیخته شدن نظریه و روایت و تکیه بر تجربه‌ای بومی در این کتاب، الگویی موفق و همه‌جانبه به خوانندگان علاقه‌مند معرفی می‌شود که می‌تواند راهنمایی کاربردی برای ترویج‌گران در میدان عمل باشد.

کتاب «بزرگ ‌ترین بابای دنیا» کتابی علمی-اطلاعاتی، اما متفاوت است؛ زیرا نویسنده اطلاعات علمی را نه با روش معمول در کتاب‌هایی از این دست، بلکه از زبان بچه‌های جانوران بیان کرده است و برای جذاب‌تر شدن متن، طنز را هم چاشنی آن کرده است.

آرش یکی از محبوب‌ترین و شگفت‌ترین اسطوره‌ها و افسانه‌های فرهنگی در سرتاسر ایرانشهر است. به درستی روشن نیست که اسطوره آرش از دل چه اسطوره‌های دیگری زاده شده است. اما اهل پژوهش آرش را در پیوند با اسطوره‌های دیگری که در پیوند با آب و به ویژه باران‌اند قرار می‌دهند. این که آرش از اسطوره‌های کدام بخش مردم ایرانشهر است، کم و بیش همگان آن را از اسطوره‌ها و افسانه‌های ایران شرقی می‌دانند جایی که ریشه تبار اشکانیان یا پارتیان از آن جا است.

بازی فرصتی برای ابراز خود و تجربه‌‌ کردن کار و زندگی است. بازی و شادی همسایه یکدیگرند و در لحظات شادِ بازی می‌توانیم از عمق جان‌مان با خود و دیگران ارتباط بهتری برقرار کنیم. کتابِ «بازی: چگونه بازی به مغز ما شکل می دهد، تخیل را شکوفا می کند و به روحمان غنا می بخشد» دعوتی است به بازی و شادی در جریان قدم زدن، دوچرخه‌سواری و پرتاب توپ برای بچه‌ها و بزرگ‌ترها.

«زود باز می‌ گردم»، به نویسندگی آنا ویلسون و تصویرگری جنی بلومفیلد، کتابی محیط‌زیستی با داستانی پرکشش و زیبا درباره‌ی عشق به خانواده و انتظار است. داستان به احساسات و تجربیات کودکانی می‌پردازد که یکی از عزیزان‌‌شان از آن‌ها جدا می‌شود. شخصیت اصلی داستانْ کودکی است که برادر بزرگش برای مدتی او را ترک می‌کند. پسرک در انتظار بازگشت برادرش احساس دلتنگی و اضطراب دارد. اما با گذر زمان و در طول داستان، می‌آموزد که جدایی‌ها می‌توانند موقتی باشند.

در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی دربارۀ افسانه چنین آمده است: افسانه، یکی از گونه‌های روایی بسیار کهن و مشهور ادبیات عامه یا ادبیات شفاهی است. افسانه‌های ایرانی اغلب به‌صورت نثر و گاهی نیز به شکل نظم روایت می‌شوند. در فرهنگ‌های فارسی، برای افسانه یا اوسانه چند معنی داده شده که مهم‌ترین آنها، قصه، حکایت، تمثیل، داستان، سرگذشت، حکایات گذشتگان، حدیث، اسطوره، حرف های دروغ و بی‌پایه و نیز سخنان مشهور است.

1. «گاوهای آرزو[1]» داستانی درباره‌ی رویا، جنون و مرگ است، درباره‌ی هیچ شدنِ زندگی! داستانی از انسان‌هایی که آن‌قدر سهم‌شان از زندگی کم است، آن‌قدر ندار هستند که نمی‌توانیم کارهای‌شان را قضاوت‌شان کنیم، نمی‌توانیم بگوییم چرا این راه را نرفتند چرا این کار را نکردند. «گاوهای آرزو» داستان انسان‌هایی است که یا باید با رویا، سیاهی و رنج و پوچی را تاب بیاورند و به هیچ هستی ببخشند یا بگذارند سیاهیِ واقعیت، خودشان و هر کسی را که با آن‌ها در ارتباط است در خود فروبرد.

هر سال روز دوم آوریل (یا روزی نزدیک به این تاریخ) که روز تولد هانس کریستین اندرسن است، با هدف ترویج و گسترش عشق به خواندن در میان کودکان و نوجوانان، به‌عنوان روز جهانی کتاب کودک در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود. دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) حامی و مروج این رویداد است. هرساله یکی از شاخه‌های ملی این نهاد مسئولیت انتشار پیام و پوستری به مناسبت این روز را بر عهده می‌گیرد.

«بنفشه‌های عمونوروز» در ابتدای سال ۲۰۲۴ در امریکا منتشر شد و استقبال از این روایت دلنشین و تازه شدن زندگی و طبیعت، همواره ادامه خواهد داشت.

در یکی از تعاریف افسانه‌ها چنین آمده است: «افسانه‌ها داستان‌هایی هستند که به علت دارا بودن عوامل تخیلی بسیار ماجراهای‌شان امکان وقوع بسیار بعید یا غیر ممکن دارند این نوع، ادبی از قدیمی‌ترین انواع ادبیات است بخصوص افسانه‌های عامیانه. افسانه‌ها را بطور کلی می‌توان به دو دسته عامیانه و جدید تقسیم کرد.» (حجازی، 1382: 114) افسانه‌های عامیانه قرنها پیش از اختراع صنعت چاپ و حتی قبل از وجود خط و فن کتابت، مردم اقوام مختلف در هنگام فراغت از کار دور هم جمع می‌شدند و قصه و افسانه می‌گفتند و می‌شنیدند.

یک ماهی از انتشار کتاب «رنگ رویای کلاغ» در هلند می‌گذرد و این کتاب تاثیرگذار به زودی در ایران نیز منتشر می‌شود! در این مدت کوتاه، کتاب با اسقبال خوبی روبه‌رو شده است و منتقدان زیادی نقدهایی بر آن نوشته‌اند:

«متن و تصاویر زیبای این کتاب فرصت‌های زیادی را برای گفت‌وگو، فلسفه‌ورزی یا فعالیت‌های خلاقانه کودکان فراهم می‌کند. انتشار کتاب «رنگ رویای کلاغ» در دوره‌ای که آزادی دیگر یک امر بدیهی نیست، ارزشی دوچندان دارد. از انتشارات کوریدو متشکرم برای این جواهر!»

افسانهٔ کک به تنور در ایران و برخی از کشورهای دیگر روایت‌هایی دارد که در برخی از قسمت‌های آن، تفاوتهایی وجود دارد. در این پژوهش ضمن معرفی این افسانه در ایران، به ارائهٔ دو روایت بختیاری و یک روایت تاجیکی این افسانه پرداخته میشود.

مدرسه بزرگ‌ترین نهاد رسمی و عمومی برای آموزش کودکان در دوران جدید است. وقتی مدرسه در ایران تأسیس شد، شعار، شعر و یکی از بزرگ‌ترین دال‌های مرکزی اندیشه حکیم ابوالقاسم فردوسی بر در و دیوار مدارس نصب شد:

توانا بود هر که دانا بود ز دانش دل پیر برنا بود

کتاب دوجلدی «فهرست کتاب‌های درسی کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی (مسجد اعظم)» حاصل تلاش‌های چندین ساله «مجید جلیسه» -کتاب‌شناس و کتاب‌پژوه- است که با همکاری «معصومه امید»، فهرست الفبایی کتاب‌های درسی دو دوره قاجار و پهلوی موجود در کتابخانه مسجد اعظم قم را در اختیار پژوهش گران قرار داده است. این کتاب توسط «نشر وراقان» در سال ۱۴۰۲ منتشر شده است.

«گربه کجاست؟» به نویسندگی و تصویرگری ایوا ایلند، کتابی پر از شگفتیْ درباره‌ی شخصیتی آشنا و محبوب است؛ درباره‌ی گربه‌ای بازیگوش و شیطان که خودش را از یک دختربچه پنهان می‌کند!

گربه شخصیتی محبوب در کتاب‌های کودکان است و البته که در دنیای واقعی هم گربه‌ها محبوب‌اند. گربه خودمانی‌ترین حیوان شهری است؛ کنارش زندگی کرده‌ایم، گاهی با او حرف زده‌ایم، به شیطنت‌های‌اش خندیده‌ایم و حتی گاه عصبانی شدیم. اما کمتر گربه‌ای را پیدا می‌کنیم که ارتباط خوبی با نگه‌دارنده‌اش نداشته باشد.

«جهان به سفر می‌رود» به نویسندگی زهرا شجاعی و تصویرگری حانیه شجاعی، کتابی است درباره‌ی خانه، دوستی، تنهایی، سفر و تجربه. این کتاب تلاش می‌کند تا مفهوم خانه و مکانی برای زیستن را به خردسالان یاد بدهد. هرچند که این اثر می‌توانست داستانی قوی‌تر داشته باشد و گفت‌وگوهای میان شخصیت‌ها کمی پیچیده‌تر باشد، نویسنده در همین داستان کوتاه و ساده هم توانسته پرسش‌های خوبی را برای درک مفهوم خانه مطرح کند.

هوشنگ مرادی کرمانی یکی از شناخته شده‌ترین نویسندگان ایرانی است. آثار او را چند نسل از خوانندگان در دوره‌ای پنجاه ساله، پیش و پس از انقلاب، خوانده، دیده و شنیده و در حافظه دارند؛ چه آن‌هایی که نسخه‌ی سینمایی داستان‌های او را دیده‌اند یا داستان‌ها را از رادیو شنیده‌اند و چه آن‌ها که کتاب‌هایش را خوانده‌اند.