چکیده

کودکان جهان را با حواس خود کشف می‌کنند، نه با واژه‌ها.
«خواندن چندحسی» مدلی است که از لمس، صدا، تصویر و حرکت برای ایجاد تجربه‌ای کامل از کتاب بهره می‌گیرد.
این روش، پلی میان تجربه‌ی بدنی و درک زبانی است و به‌ویژه برای نوزادان، نوپایان و کودکان با نیازهای ویژه، نقش کلیدی در رشد سواد شکوفایی (Emergent Literacy) دارد.

تعریف و ویژگی‌های مدل

در خواندن چندحسی، کتاب فقط متنی برای خواندن نیست، بلکه شیئی برای تجربه کردن است.
صفحات کتاب ممکن است پارچه‌ای، برجسته، براق، یا دارای صدا باشند.
بزرگسال، کودک را در فرایندی هدایت می‌کند که در آن لمس، نگاه، شنیدن، حرکت و گفت‌وگو هم‌زمان درگیر می‌شوند.

این رویکرد بر پایه‌ی نظریه‌های «یادگیری چندحسی» در آموزش سواد اولیه شکل گرفته است (Bodrova & Leong, 2007؛ Montessori, 1964) و تأکید دارد که حواس پنج‌گانه درک معنا را در مغز تقویت می‌کنند.

در حقیقت، خواندن چندحسی نخستین شکل از «خواندن فعال» است — یعنی جایی که کودک فقط شنونده نیست، بلکه با بدن و حواس خود در ساخت معنا مشارکت می‌کند.

اهداف تربیتی و نقش در رشد کودک

مطالعات عصب‌روان‌شناختی نشان می‌دهند که وقتی تجربه‌ی یادگیری با لمس، دیدن و شنیدن همراه است، شبکه‌های عصبی مربوط به زبان سریع‌تر فعال می‌شوند (Goswami, 2015).
در نتیجه، این مدل اهداف زیر را دنبال می‌کند:

• تحریک هم‌زمان حواس برای تقویت توجه و حافظه
• رشد هماهنگی چشم و دست و درک مفاهیم فیزیکی (بزرگ، کوچک، نرم، زبر)
• تثبیت واژگان و مفاهیم زبانی از راه تجربه‌ی واقعی
• افزایش لذت و انگیزه‌ی کودک برای کتاب
• یاری به کودکان با نیازهای خاص در درک و تمرکز

پشتوانه علمی و منابع معتبر

در نظریه‌ی آموزشی ماریا مونته‌سوری، یادگیری از طریق دست‌ها آغاز می‌شود:

«آنچه کودک لمس می‌کند، می‌فهمد؛ آنچه می‌فهمد، بیان می‌کند.»

در پژوهش‌های Bodrova & Leong در کتاب Tools of the Mind، بازی و تجربه‌ی حسی به‌عنوان زیربنای رشد زبان و خودتنظیمی کودک معرفی شده است.
همچنین گزارش UNESCO (2020) درباره‌ی «یادگیری فراگیر در دوران کودکی» تأکید دارد که برای کودکان ۰ تا ۵ سال، آموزش باید مبتنی بر مشاهده، لمس و تعامل فیزیکی باشد.

کتاب‌های پارچه‌ای، لمسی و حسی از دید نظریه‌ی Sipe (2008) در زمینه‌ی ادبیات کودک، بخشی از «متن چندوجهی» (Multimodal Text) محسوب می‌شوند؛ یعنی متونی که از تصویر، جنس، صدا و حرکت برای انتقال معنا استفاده می‌کنند.

شیوه‌ی اجرا در خانه، مهدکودک و کتابخانه

در خانه

• والد با کودک در آغوش یا کنار هم کتاب پارچه‌ای یا لمسی را ورق می‌زنند.
• از کودک می‌خواهد با دست صفحه را لمس کند: «ببین اینجا زبره، این یکی نرمه!»
• هر لمس با واژه‌ی متناسب همراه است: نرم – زبر، داغ – سرد، بالا – پایین.
• گاهی کتاب با صدای حیوانات یا اشیاء همراه می‌شود تا کودک با شنیدن، صدا را تقلید کند.

در مهدکودک

• مربی از مجموعه‌ی کتاب‌های حسی استفاده می‌کند (کتاب‌هایی با پارچه، چرم، پشم، دکمه یا صدای فشاری).
• کودکان به نوبت حس خود را توصیف می‌کنند: «این مثل خز خرسه!»، «این سرد مثل برفه!»
• در پایان جلسه، مربی داستانی کوتاه می‌گوید که از حس‌های تجربه‌شده استفاده کند.

در کتابخانه

• کتابدار بخشی از برنامه‌ی «زمان داستان» را به کتاب‌های چندحسی اختصاص می‌دهد.
• برای مثال، پس از خواندن کتابی درباره‌ی باران، کودکان صدای بارش باران را می‌شنوند و قطره‌های آبی کاغذی را لمس می‌کنند.

• گفت‌وگو درباره‌ی احساسات در لحظه‌ی تجربه، کودک را به بیان واژگان هیجانی تشویق می‌کند.

  

نمونه‌ی عملی

📘 کتاب نمونه: «لمس کن و ببین» (Touch and Feel Series)

مربی کتاب را باز می‌کند و می‌گوید:
«ببین اینجا خرس کوچولوی پشمالوست، لمسش کن!»
کودک با انگشتش سطح پشمی را لمس می‌کند و می‌گوید: «نرمه!»
در صفحه‌ی بعد، سطحی زبر است.
مربی می‌گوید: «اینجا چی حس می‌کنی؟»
کودک پاسخ می‌دهد: «زبره! مثل فرش خونه‌مون!»
سپس مربی از او می‌خواهد درباره‌ی چیزهای دیگری که این حس را دارند حرف بزند.
به این ترتیب، تجربه‌ی بدنی به تجربه‌ی زبانی تبدیل می‌شود.

نکات کلیدی برای مربیان و والدین

1. از کتاب‌های مقاوم و قابل شست‌وشو استفاده کنید؛ کتاب باید برای لمس و تجربه طراحی شده باشد.
2. اجازه دهید کودک آزادانه واکنش نشان دهد — لمس کند، صدا را تقلید کند یا حرکت کند.
3. همیشه تجربه‌ی حسی را با واژه همراه کنید تا پیوند بین حس و زبان برقرار شود.
4. از توصیف بپرهیزید و به کشف بپردازید: به‌جای گفتن «نرمه»، بپرسید: «چه حسی داره؟»
5. حواس مختلف را ترکیب کنید: لمس همراه با صدا یا حرکت بدن (مثلاً بالا و پایین پریدن همراه با داستان).
6. به آرامی و با ریتم پیش بروید؛ تجربه باید لذت‌بخش باشد نه آموزشی صرف.

جمع‌بندی

خواندن چندحسی تجربه‌ای است که از «بدن» آغاز و به «زبان» ختم می‌شود.
کودک با لمس، صدا، حرکت و نگاه، معنای کتاب را کشف می‌کند و از این طریق، پایه‌های زبان، تخیل و احساس را در خود می‌سازد.
این روش نه‌تنها برای نوزادان و نوپایان، بلکه برای هر کودکی که در آغاز راه خواندن است، دریچه‌ای به جهان کتاب باز می‌کند.

منابع

• Bodrova, E. & Leong, D.J. (2007). Tools of the Mind: The Vygotskian Approach to Early Childhood Education.
• Montessori, M. (1964). The Montessori Method.
• UNESCO (2020). Inclusive Early Childhood Learning and Development.
• Sipe, L.R. (2008). Storytime: Young Children’s Literary Understanding in the Classroom.
• Goswami, U. (2015). Mind, Brain, and Literacy in Early Childhood. Cambridge University Press.

مقدمه

سواد شکوفایی (Emergent Literacy) زیرساخت رشد مهارت خواندن و نوشتن است که پیش از آموزش رسمی شکل می‌گیرد. یکی از ابزارهای مهم در این مرحله، کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای هستند که می‌توانند تجربه‌ی کودک با چاپ، تصویر، زبان و تعامل را در سال‌های نخست زندگی تقویت کنند.

در این مقاله بررسی می‌کنیم:

• چرا کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای اهمیت دارند؛

• چگونه این کتاب‌ها به رشد مؤلفه‌های سواد شکوفایی کمک می‌کنند؛

• ویژگی‌هایی که این کتاب‌ها باید داشته باشند؛

• چالش‌ها و محدودیت‌ها؛

• توصیه‌ها و کاربردهای عملی برای والدین، مربیان و طراحان منابع؛

• و نگاه به پژوهش‌های بومی در زمینه کودکان فارسی‌زبان (در صورت امکان).

بخش اول: اهمیت کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای در دوران نوزادی و نوپایی

۱. آغاز تعامل با چاپ و تصویر

حتی پیش از آن که کودک بتواند کلمه‌ای بخواند، تجربه‌ی مشاهده‌ی تصویر و تعامل با کتاب، مفاهیمی مانند «متن حامل معناست» و «تصویر نمایندهٔ چیزی در جهان واقعی است» را شکل می‌دهد. کودکان در ۱۸ ماه اول زندگی وقتی بزرگسالان همراهشان کتاب می‌گشایند و دربارهٔ تصاویر صحبت می‌کنند، درک می‌کنند که تصویر نمادی از واقعیت است. (NAEYC)

کتاب‌های تصویری ابتدایی با تصویرهایی ساده، زمینه‌ سفید یا زمینه کم پیچیدگی، فرصت شناخت اجزای تصویر و ارتباط آن با دنیای کودکان را فراهم می‌کنند. (National Federation of the Blind)

۲. تقویت زبان، واژگان و ساختار جمله

وقتی والد یا مربی هنگام خواندن برای کودک از واژگان جدید استفاده می‌کند، کودک در معرض ساختارهای زبانی پیچیده‌تر قرار می‌گیرد؛ این امر به توسعه زبان گفتاری کمک می‌کند. (ZERO TO THREE)

کتاب‌های تصویری زمینه‌ای فراهم می‌کنند که بزرگسال بتواند دربارهٔ آنچه در تصویر می‌بیند، سؤال کند، توصیف کند، و کودک را در بازنمایی زبان درگیر سازد.

۳. زمینه‌ای برای آگاهی چاپی و آشنایی با ساختار کتاب

کتاب‌های تصویری و به‌ویژه نسخه‌های پارچه‌ای و مقاوم (کتاب‌های نرم، کتاب‌های حمام، کتاب‌های پارچه‌ای) به کودک امکان می‌دهند صفحات را وارسی کند، آن‌ها را ورق بزند و از لمس و تجربهٔ فیزیکی متن و تصویر لذت ببرد. در دستورالعمل رشد سواد دورهٔ تولد تا پنج سال، توصیه شده است «برای نوزادان کتاب‌های پارچه‌ای و مقوایی فراهم شود که بتوانند آن‌ها را لمس کنند و صفحات‌شان راحت باز شوند.» (ncchildcare.ncdhhs.gov)

کتاب پارچه‌ای یا نرم به دلیل ایمنی برای دندان زدن و بررسی با دهان، مناسب سنین پایین است. (Sanford Health News)

بخش دوم: مؤلفه‌های سواد شکوفایی که کتاب‌های تصویری/پارچه‌ای تقویت می‌کنند

برای درک نقش کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای، باید دید چگونه این کتاب‌ها به مؤلفه‌های سواد شکوفایی یاری می‌رسانند:

پژوهش «Ready for Read‐Alouds: 10 Practices for Book-Sharing with Infants and Toddlers» تأکید می‌کند که شیوه به‌اشتراک گذاری کتاب (book-sharing) با نوزادان و نوپایان باید تعاملی و فرصت‌زای باشد تا مهارت‌های زبانی و سواد اولیه رشد یابند. (Ila Online Library)

یکی از پژوهش‌های جدید نشان داده است که افزودن ویژگی‌های لمسی (touch-and-feel) در کتاب‌های تصویری باعث بهبود یادگیری واژه‌های جدید در نوزادان می‌شود. (ScienceDirect)

همچنین مطالعه‌ای نشان داده است که استفاده از کتاب‌های بدون متن (wordless picture books) می‌تواند به کودکان کمک کند داستان را با تصویر بازنمایی کنند، ساخت روایت ذهنی بسازند و ارتباط بین تصویر و معنا را درک کنند. (writebrainbooks.com)

بخش سوم: ویژگی‌های مطلوب کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای برای نوزادان و نوپایان

برای آن که این کتاب‌ها اثربخش باشند، لازم است ویژگی‌هایی را دارا باشند:

الف) استحکام و ایمنی

• صفحات مقاوم (پلاستیکی، فیبر ضخیم، لبه‌ی دوخته شده) تا در اثر جویدن یا له شدن آسیب نبینند. (ncchildcare.ncdhhs.gov)

• استفاده از کتاب پارچه‌ای یا نرم برای رده‌های سنی پایین تا کودک بتواند آن را با دهان لمس کند بدون آسیب. (Sanford Health News)

• اجتناب از قطعات کوچک جداشدنی که بلعیده شوند.

ب) سادگی تصویر و تضاد رنگی

• تصویرهایی با اشکال ساده، خطوط واضح و تضاد رنگی خوب برای جذب توجه کودک

• زمینه‌ی ساده و محدود کردن تعداد عناصر پیچیده در صفحه

• تمرکز روی اشیاء آشنا به کودک (اسباب‌بازی، حیوانات ساده، اشیاء روزمره)

ج) تعامل لمسی و ویژگی‌های چندحسی

• پوشش‌های لمسی (بافت‌های مختلف، پارچه‌ای، زبری/نرمی)

• عناصر “لمس کن / بزن” (touch-and-feel)

• اجزای قابل حرکت (flaps)، پنجره‌های کوچک، قسمت‌های بلند شونده
  پژوهش نشان داده است که ویژگی‌های لمسی می‌توانند به کودک کمک کنند واژه‌ها را بهتر یاد بگیرد. (ScienceDirect)

د) طراحی برای مشارکت بزرگسال–کودک

• فضاهای کافی برای گفت‌وگو دربارهٔ تصاویر

• تصاویر باز و داستان‌نما که امکان پیش‌بینی و تعمیم را دارند

• در نسخه‌های بدون متن، تصاویری که مسیر روایی در ذهن ایجاد می‌کنند (writebrainbooks.com)

• صفحات با ترتیب منطقی و ناملموس بودن جهت کتاب: کودک کم‌کم با نظم صفحات، جهت خواندن (مثلاً از چپ به راست در زبان فارسی یا انگلیسی) آشنا شود

  

هـ) طول مناسب و ساده بودن متن

• برای نوزادان، ترجیحاً کتاب‌هایی با متن بسیار کم یا بدون متن

• برای نوپایان، جملات کوتاه، کلمات قابل پیشبینی و ریتمیک

• تکرار واژگان کلیدی در کتاب‌های تصویری برای تقویت حافظه واژگان

بخش چهارم: چالش‌ها، محدودیت‌ها و ملاحظات

۱. خطر زیاده‌روی در تمرکز بر کتاب

اگر والد یا مربی فقط به خواندن متن کتاب اکتفا کند بدون تعامل، تأثیر آن کمتر خواهد بود. مشارکت و گفت‌وگو اهمیت دارد. (مطالعهٔ book-sharing تأکید بر تعامل دارد) (Ila Online Library)

۲. محدودیت در تأمین منابع

در بسیاری از محیط‌ها، دسترسی به کتاب‌های با کیفیت، پارچه‌ای یا چندحسی محدود است، مخصوصاً در جوامعی با منابع مالی یا زیرساختی محدود.

۳. تفاوت‌های زبانی و فرهنگی

تصاویر و مفاهیم باید با تجربه‌ها و زمینه‌های فرهنگی کودک همخوان باشند. تصویر حیوان یا شیئ ناشناخته ممکن است ارتباطی برای کودک ایجاد نکند. طراحی کتاب مناسب فرهنگ محلی حیاتی است.

۴. همخوانی با زبان نوشتاری

اگر زبان نوشتاری کودک زبانی با جهت نوشتاری متفاوت یا ساختار متفاوت باشد، باید طراحی کتاب تصویری و ترتیب صفحات را متناسب با آن زبان رعایت کرد.

۵. محدودیت شناختی کودک

کودک نوزاد هنوز توان شناختی محدودی دارد؛ نباید انتظار داشت که همهٔ ویژگی‌های کتاب را بفهمد، بلکه تعامل ساده و مناسب سن کافی است.

بخش پنجم: توصیه‌های عملی برای والدین، مربیان و طراحان

برای والدین و مراقبان

1. شروع زودهنگام
   حتی از چند ماهگی، کتاب پارچه‌ای ساده را در دسترس کودک قرار دهید و همراه با او ورق بزنید.

2. گویا و توصیفی گفتگو کنید
   هنگام نگاه کردن به تصویر، به کودک بگویید چه می‌بینید، صدا بدهید، سؤال کنید («این چیه؟»، «کجا رفت؟»)

3. تعامل و مشارکت دهید
   اجازه دهید کودک نیز صفحات را لمس کند، ورق بزند یا کتاب را در دست بگیرد؛ بزرگسال باید مراقب و همراه باشد نه منفعل.

4. تکرار و استمرار
   یکی از عوامل مؤثر در یادگیری، تکرار است. خواندن مکرر همان کتاب برای کودک حس آشنایی و تسلط روانی ایجاد می‌کند.

5. تنوع در کتاب‌ها
   از کتاب‌هایی با تصاویر متنوع، کتاب‌های بدون متن، کتاب‌های لمسی، کتاب‌های پارچه‌ای و کتاب‌هایی با جلوه‌های چندحسی استفاده کنید.

6. توجه به علایق کودک
   اگر کودک به حیوانات یا اشیاء خاص علاقه دارد، کتاب با آن موضوعات انتخاب کنید تا انگیزه تعامل بیشتر شود.

   

برای مربیان و مراکز مراقبتی

• فراهم کردن مجموعه‌ای از کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای در فضاهای کودک

• زمان روزانه برای «بلندخوانی مشترک» به همراه فعالیت گفت‌وگو

• آموزش مربیان به شیوه‌های مشارکتی کتاب‌خوانی و تعامل با کودک

• انتخاب کتاب‌های مناسب سن و فرهنگ محلی

• طراحی کتاب‌خانه‌های کودکانه با دسترسی آسان به کتاب

برای طراحان و ناشران کتاب کودکانه

• توجه به استحکام، ایمنی و دوام کتاب

• استفاده از مواد قابل شست‌وشو (برای کتاب‌های پارچه‌ای)

• تصویرسازی ساده با تضاد رنگی مناسب

• افزودن عناصر لمسی یا تعاملی بدون پیچیدگی زیاد

• توجه به فرهنگ بومی در طراحی موضوع و تصویر

• نسخه‌های چند زبانه یا تلفیقی با زبان محلی کودک

بخش ششم: نمونه‌های برجسته و موردکاوی

• برخی کتاب‌های پارچه‌ای حمامی یا نرم که برای نوزادان طراحی شده‌اند، با صفحات بادشده و اجزای لمسی برای کشف بویژه هنگام حمام توصیه شده‌اند. (Sanford Health News)

• کتاب‌های تصویری معروف مانند The Very Hungry Caterpillar که نسخه‌های مقوایی مقاوم دارند، نمونه‌ای از طراحی مناسب برای کودکان نوپا هستند. (Wikipedia)

• در محیط کتابخانه‌ها، توصیه می‌شود که مجموعه‌ای از کتاب‌های تصویری متناسب با مدل‌های توسعه سواد فراهم شود. (Chapel Hill Public Library)

• مطالعه‌ای روی ویژگی‌های لمسی در کتاب‌های تصویری نشان داد که افزودن بافت‌ها به صفحات، میزان یادگیری واژگان جدید را در نوزادان افزایش می‌دهد. (ScienceDirect)

بخش هفتم: افق پژوهش و ضرورت مطالعات بومی

در زمینه کودکان فارسی‌زبان، مطالعات کمی موجود است که به‌طور اختصاصی به نقش کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای در سواد شکوفایی پرداخته باشند. بنابراین:

• انجام پژوهش‌های تجربی بومی با کودکان فارسی‌زبان برای بررسی اثر کتاب‌های تصویری / پارچه‌ای بر رشد زبان، آگاهی چاپی و انگیزه؛

• طراحی کتاب‌های تصویری متناسب با فرهنگ فارسی (با نمادها، حیوانات، اشیاء نزدیک به تجربه کودکان ایرانی)

• مقایسه تأثیر انواع کتاب‌ها (پارچه‌ای، لمسی، بدون متن) در کودکان فارسی‌زبان

• بررسی دسترسی کتاب در خانواده‌ها و مراکز پیش‌دبستانی ایران و رابطه آن با سواد شکوفایی

جمع‌بندی

کتاب‌های تصویری و پارچه‌ای، به ویژه آن‌هایی که طراحی هوشمند دارند، نقش مؤثری در پایه‌ریزی سواد شکوفایی نوزادان و نوپایان دارند. آن‌ها زمینه‌ای فراهم می‌آورند تا کودک با تصویر، نماد، زبان و تعامل با بزرگسالان آشنا شود. برای اینکه این تأثیر بهینه باشد، باید طراحی کتاب‌ها به لحاظ استحکام، سادگی، تعامل جنسی متناسب، و تطابق با فرهنگ بومی رعایت شود.

مقدمه

سواد شکوفایی (Emergent Literacy) یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در آموزش ابتدایی، زبان‌شناسی تربیتی و ادبیات کودک است. این مفهوم بر این باور استوار است که فرایند یادگیری خواندن و نوشتن از نخستین سال‌های زندگی کودک آغاز می‌شود، نه زمانی که کودک به مدرسه می‌رود.

در این دیدگاه، مهارت‌ها، نگرش‌ها و تجربه‌هایی که پیش از آموزش رسمی شکل می‌گیرند، در واقع زیربنای موفقیت کودک در یادگیری خواندن و نوشتن در سال‌های بعد هستند.

واژه‌ی «شکوفایی» در این ترکیب اشاره به رشدی تدریجی و طبیعی دارد؛ همان‌گونه که دانه‌ای در خاک مناسب جوانه می‌زند، مهارت‌های سواد نیز در محیط غنی زبانی و فرهنگی شکوفا می‌شوند.

بخش نخست: ریشه‌ها و تحول مفهوم سواد شکوفایی

پایه‌های نظری سواد شکوفایی در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ شکل گرفت. پژوهشگرانی مانند ویلیام تیل (William Teale) و الیزابت سالزبی (Elizabeth Sulzby) نظریه‌ی سنتی «آمادگی برای خواندن» را به چالش کشیدند. آنان نشان دادند که کودکان از سال‌های پیش از دبستان، به طور فعال در حال ساختن دانش خود درباره‌ی چاپ و زبان هستند و نباید منتظر لحظه‌ی «آمادگی» آنان ماند.

ماری کلی (Marie Clay) نیز در پژوهش‌های خود بر رفتارهای خواندن و نوشتن نوآموزان تأکید کرد و نشان داد که کودکان حتی پیش از توانایی خواندن کلمات، درک ضمنی از نقش و کارکرد نوشتار دارند.

یونسکو در گزارش خود با عنوان Emergent Literacy: Building a Foundation for Learning to Read سواد شکوفایی را «مجموعه‌ای از مهارت‌ها، دانش‌ها و نگرش‌هایی که زمینه‌ساز یادگیری خواندن و نوشتن‌اند» تعریف می‌کند و تأکید دارد که این فرایند از بدو تولد آغاز می‌شود و تا پایان دوران پیش‌دبستانی ادامه دارد.

بخش دوم: تعریف و گستره‌ی مفهوم

سواد شکوفایی (Emergent Literacy) به همه‌ی آنچه کودک پیش از آموزش رسمی درباره‌ی زبان، چاپ و معنا می‌آموزد اشاره دارد. این مجموعه شامل گفتار، شنیدن، مشاهده، بازی زبانی، و حتی ارتباط‌های ابتدایی با نمادها و تصاویر است.

در این رویکرد:

• خواندن و نوشتن دو فعالیت جدا از هم نیستند؛ بلکه بخشی از شبکه‌ای پیوسته از ارتباط، درک و بیان‌اند.

• کودک فعال است؛ او از طریق تجربه، تعامل و مشاهده در حال ساختن دانش زبانی خود است.

• محیط و رابطه با بزرگسالان تعیین‌کننده است؛ کودک در تعامل با والدین، مربیان و محیط چاپی (کتاب، تابلو، بسته‌بندی و...) مفاهیم سواد را می‌آموزد.

چرا «سواد شکوفایی» ترجمه‌ای مناسب است؟

ترجمه واژه Emergent در بحث سواد می‌تواند به صورت «نوظهور»، «نوپدید»، «نوآغاز» و غیره انجام شود. اما «سواد شکوفایی» می‌تواند بار معنایی مثبتی نیز داشته باشد: مثل شکوفه دادن یا طراوت گرفتن، این واژه اشاره به جنبهٔ پویایی و رشدیِ این مرحله دارد — که مهارت‌ها و نگرش‌ها قابلیت شکوفا شدن دارند اگر شرایط مناسب فراهم شود. «سواد نوآغاز» ممکن است به جوانیِ آغاز اشاره کند، اما لزوماً مفهوم رشد فعال و تدریجی را به اندازهٔ «شکوفایی» منتقل نمی‌کند.

بخش سوم: مؤلفه‌های اصلی سواد شکوفایی

پژوهشگران حوزه‌ی آموزش و زبان، چندین مؤلفه‌ی کلیدی برای سواد شکوفایی برشمرده‌اند که رشد هم‌زمان و درهم‌تنیده‌ای دارند:

۱. زبان گفتاری (Oral Language)

پایه‌ی همه‌ی مهارت‌های سوادی است. گفت‌وگو با بزرگسالان، گوش دادن به داستان، شعر و ترانه، و استفاده از واژگان متنوع، توانایی کودک را در درک متن و ساخت زبان تقویت می‌کند.

۲. آگاهی چاپی (Print Awareness)

درک این‌که چاپ حامل معناست و نوشته‌ها از حروف تشکیل شده‌اند. شناخت تفاوت بین تصویر و متن، ترتیب خواندن صفحه، و آشنایی با نشانه‌های چاپی از عناصر این آگاهی‌اند.

۳. آگاهی آوایی (Phonological Awareness)

توانایی کودک برای شنیدن و دست‌کاری صداهای گفتار؛ تشخیص قافیه، هجا و صداهای آغازین یا پایانی واژه‌ها. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که آگاهی آوایی از قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های موفقیت در خواندن است.

۴. شناخت حروف و رابطه‌ی حرف و صدا (Alphabet Knowledge)

شناخت حروف الفبا و ارتباط میان آن‌ها و صداها، سنگ‌بنای ورود به خواندن و نوشتن است.

۵. گسترش واژگان (Vocabulary Development)

هرچه کودک واژگان بیشتری بشناسد، درک او از متن و توانایی بیانش نیز افزایش می‌یابد.

۶. انگیزه‌ی خواندن (Print Motivation)

علاقه‌ی ذاتی کودک به کتاب، ورق‌زدن، و شنیدن داستان‌ها. این علاقه، موتور محرک فرایند یادگیری خواندن است.

۷. تعامل و بلندخوانی مشترک (Shared Reading)

بلندخوانی همراه با گفت‌وگو، پرسش و مشارکت کودک، یکی از مؤثرترین فعالیت‌ها در رشد سواد شکوفایی است.

بخش چهارم: دیدگاه‌های نظری

۱. دیدگاه تحولی

سواد شکوفایی را فرایندی تدریجی می‌داند که در آن کودک گام‌به‌گام درک خود از چاپ و زبان را کامل‌تر می‌کند.

۲. دیدگاه مؤلفه‌ای

بر رشد هم‌زمان مجموعه‌ای از مهارت‌های زبانی و شناختی تأکید دارد؛ مهارت‌هایی چون آگاهی آوایی، دانش حروف، و زبان گفتاری.

۳. دیدگاه تعاملی

سواد شکوفایی حاصل تعامل کودک با محیط، بزرگسالان و منابع چاپی است. کودک نه تنها از آموزش، بلکه از مشاهده، بازی و تجربه یاد می‌گیرد.

بخش پنجم: عوامل مؤثر بر رشد سواد شکوفایی

تفاوت‌های زبانی و فرهنگی

ساختار زبان مادری، نوع خط (الفبایی یا تصویری) و فرهنگ گفتار خانواده در شکل‌گیری سواد شکوفایی مؤثرند.

نقش خانواده

والدین نخستین الگوهای زبانی‌اند. گفتگو با کودک، بلندخوانی روزانه، و توجه به علائم چاپی محیط (تابلوها، بسته‌بندی‌ها و...) رشد زبان را تقویت می‌کند.

شرایط اجتماعی و اقتصادی

دسترسی به کتاب، کیفیت گفت‌وگوهای خانوادگی، و حضور در محیط‌های غنی از چاپ بر کیفیت رشد سواد اثر مستقیم دارد.

بخش ششم: راهبردهای پرورش سواد شکوفایی

بلندخوانی مشارکتی

کتاب‌خوانی همراه با گفت‌وگو، پیش‌بینی و توضیح تصاویر و واژه‌ها، به تقویت واژگان و درک متن می‌انجامد.

بازی‌های زبانی

آواز، شعر و بازی‌های قافیه‌دار، آگاهی آوایی را تقویت می‌کند.

نوشتن و نقاشی آزاد

دادن فرصت به کودک برای نوشتن، طراحی یا «نوشتن وانمودی» سبب می‌شود مفهوم نوشتار را درک کند.

محیط چاپی غنی

قرار دادن کتاب و نوشته‌های واقعی در دسترس کودک (فهرست خرید، تابلو، کارت پستال) به او کمک می‌کند کاربرد نوشتار را در زندگی روزمره ببیند.

آموزش هدفمند در بستر بازی

آموزش حروف و صداها باید در بستر معنا و بازی انجام شود، نه به‌صورت خشک و جداگانه.

بخش هفتم: نمونه‌های کاربردی و برنامه‌های جهانی و ایرانی

در سطح جهانی

برنامه‌هایی مانند “Read Aloud” و “Literacy-Rich Classrooms” در بسیاری از کشورها، محیط‌های آموزشی را به فضاهایی تبدیل کرده‌اند که کودکان در آن با کتاب، گفتگو و نوشتار زندگی می‌کنند.

یونسکو در گزارش خود تأکید می‌کند که «یادگیری خواندن در دوران پیش از مدرسه آغاز می‌شود، زمانی که کودکان در معرض گفت‌وگو، داستان و متن‌های واقعی قرار می‌گیرند.»

در ایران

پروژه‌ی «بخوان با من» نمونه‌ای برجسته از به‌کارگیری رویکرد سواد شکوفایی است. این برنامه با آموزش مربیان و والدین برای بلندخوانی، گفتگو درباره‌ی کتاب و فعالیت‌های خلاق پس از خواندن، زمینه‌ی رشد زبان و سواد را در کودکان مناطق کم‌برخوردار فراهم می‌کند.

بخش هشتم: چالش‌ها

• کمبود منابع چاپی مناسب سن در بسیاری از مهدها و خانه‌ها

• آموزش ناکافی مربیان درباره‌ی اصول سواد شکوفایی

• تفاوت‌های فرهنگی و زبانی که انتقال مستقیم الگوهای غربی را دشوار می‌کند

• فشار نظام آموزشی برای آغاز زودهنگام آموزش رسمی خواندن

بخش نهم: پیشنهادها

۱. آموزش مربیان و معلمان درباره‌ی مبانی سواد شکوفایی و طراحی فعالیت‌های روزمره‌ی پشتیبان آن
۲. توانمندسازی خانواده‌ها با راهنمایی ساده برای گفت‌وگو، بلندخوانی و بازی‌های زبانی در خانه
۳. تولید کتاب‌های باکیفیت برای خردسالان با تصویرگری، زبان و موضوع مناسب فرهنگ ایرانی
۴. پژوهش بومی درباره‌ی شکل‌گیری سواد شکوفایی در کودکان فارسی‌زبان
۵. تقویت پیوند بین آموزش پیش‌دبستانی و مدرسه برای استمرار طبیعی فرایند سواد

جمع‌بندی

سواد شکوفایی (Emergent Literacy) به ما یادآور می‌شود که «خواندن» از همان لحظه‌ای آغاز می‌شود که کودک به گفتار گوش می‌دهد، تصویر می‌بیند و معنا می‌جوید.

وظیفه‌ی خانواده، مربی و نظام آموزشی آن است که این فرایند طبیعی را پرورش دهند، نه آن را به آموزش خشک حروف محدود کنند. سواد شکوفایی، زیربنای رشد زبانی، شناختی و عاطفی کودک است و مسیر ورود او به جهان لذت‌بخش خواندن و اندیشیدن را هموار می‌سازد.

منابع:

• Teale, W. H., & Sulzby, E. (1986). Emergent Literacy: Writing and Reading.

• Clay, M. (1991). Becoming Literate: The Construction of Inner Control.

• UNESCO: Emergent literacy: Building a foundation for learning to read

• IES Report: Stages of Emergent Literacy and Language Development

• Head Start: Emergent Literacy for Home Visitors

• پروژه‌ی بخوان با من – موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان

در پاسخ به درخواست‌های پرشمار ترویج‌گران کتابخوانی در جهت گسترش برنامه‌ی «با من بخوان» در مناطق کم‌برخوردار، این برنامه دست به یک نوآوری تازه زده است: «کتابخانه‌های کوچک سیار» یا «گنجه کتاب»، طرحی نو که می‌تواند بیش از پیش کودکان را به کتاب‌خوانی تشویق کند. گنجه‌ی کتاب گامی دیگر است که برنامه‌ی «با من بخوان» به سوی تحقق شعار اصلی خود: «همه‌ی کودکان حق دارند کتاب‌های باکیفیت بخوانند» برمی‌دارد.

اما «کتابخانه کوچک سیار» یا «گنجه کتاب» چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ کتابخانه‌‌ی است کوچک با چهار چرخ که به آسانی از کلاسی به کلاس دیگر و از اتاقی به اتاق دیگر حرکت می‌کند‌، درهای خود را بر روی کودکان می‌گشاید و آن‌ها را فرا می‌خواند از قفسه‌ها کتابی بردارند و با قصه‌ها و ترانه‌ها به دنیای زیبا و سرشار از تخیل داستان‌ها سفر کنند. این کتابخانه‌ی کوچک دارای طبقات گوناگونی برای چینش کتاب‌ها و به نمایش گذاشتن جلد‌های آن‌هاست و حدود 200 جلد را در خود جای می‌دهد.

با فرا رسیدن ماه مهر ده‌ها کتابخانه‌ی کوچک سیار «با من بخوان» سفر شگفت‌انگیز خود را به سوی شماری از مدرسه‌ها و بیمارستان‌ها آغاز کرده‌اند. گنجه‌‌های کتاب برای یک سال تحصیلی به مراکز واجد شرایط امانت داده می‌شوند و پس از پایان این دوره به کتابخانه‌ی مادر یا پایگاه کتاب «با من بخوان» بازگردانده می‌شوند و پس از ارزیابی عمل‌کرد یک‌ساله‌ی ترویج‌گران، برای بازگشت گنجه به همان مرکز یا ارسال به مرکز دیگر تصمیم‌گیری می‌شود.

آموزش و هم‌راهی ترویج‌گران کتابخوانی شرط مهم موفقیت این طرح است. داوطلبانی می‌توانند در این طرح شرکت کنند که دوره‌های آموزشی گوناگون «با من بخوان» را گذرانده باشند. با دست‌رس گذاشتن دستنامه‌های راهنما، فیلم‌ها و فایل‌های صوتی آموزشی داوطلبان برای مشارکت در طرح «گنجه‌ی کتاب» آمادگی بیش‌تری می‌یابند. افزون بر همه‌ی این آموزش‌ها و راهنمایی‌ها، کتابداران کتابخانه‌های محلی «با من بخوان» در استان‌های گوناگون مسئولیت نظارت و راهنمایی داوطلبان را بر عهده دارند. تاکنون گنجه‌های کتاب به روستاهایی در پیرامون بروجرد، گچساران، مناطق گوناگون استان کرمانشاه، حاشیه‌ی تهران و چند بیمارستان در تهران و کرمانشاه ارسال شده‌اند. با دریافت پشتیبانی‌ مالی بیش‌تر، شمار دیگری از گنجه های کتاب به مناطق دیگر سفر خواهند کرد و عشق به خواندن در دل کودکان این سرزمین پرورش خواهند داد.

برای خواندن سند راهبردی این کتابخانه و آشنایی بیش‌تر به این لینک مراجعه کنید:
گنجه‌ی کتاب با من بخوان

مقدمه

قصه‌گویی از قدیم در فرهنگ‌های گوناگون، یکی از ابزارهای انتقال دانش، فرهنگ، ارزش‌ها و ذهن‌ورزی بوده است. وقتی قصه‌گویی وارد فضای خانوادگی می‌شود، نه فقط کودک شنونده است، بلکه قصه به‌نوعی «پلی» می‌شود برای گفت‌وگو، تخیل، خلق معنا و رشد زبان. در دوره کودکی، به‌ویژه خردسالان، داستان‌هایی که اعضای خانواده می‌گویند — قصه‌های خانوادگی، خاطرات، افسانه‌ها یا داستان‌های ساختنی — می‌توانند تأثیری عمیق بر توانایی‌های زبانی، تفکر روایی و خلاقیت او بگذارند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مهارت‌های داستان‌گویی کودکان یکی از شاخص‌های مهم عملکرد خواندن و نوشتن آن‌ها در سال‌های بعد است. ([0search6])
همچنین مداخلات قصه‌گویی ساختارمند در مهدکودک‌ها توانسته‌اند در ارتقای سواد اولیه به کودکان کمک کنند. ([0search3])
در ادامه، ابتدا شواهد تأثیر قصه‌گویی خانوادگی بر زبان و تخیل را بررسی می‌کنم، سپس مؤلفه‌های یک قصه‌گویی خوب را شرح می‌دهم، و در نهایت راهکارهای عملی ویژه والدین پیشنهاد می‌دهم.

بخش اول: شواهد علمی اثر قصه‌گویی بر زبان، تخیل و سواد

تأثیر بر زبان و مهارت‌های روایی

• مداخلات روایت (Narrative Intervention) که شامل گفتن یا بازگویی داستان‌ها هستند، یکی از مؤثرترین روش‌ها برای تقویت زبان پیچیده، واژگان، مهارت در inferencing (استنتاج)، گرامر و مهارت‌های زبانی اجتماعی است. ([0search2])

• پژوهشی در انگلستان با کودکان پیش‌دبستانی نشان داده که پروژه‌ای ۶ هفته‌ای قصه‌گویی ساختارمند باعث تفاوت عملکرد در آزمون‌های غیر استاندارد سواد اولیه شد، گرچه در آزمون‌های استاندارد تفاوت به اندازه چشمگیر نبود. ([0search3])

• مطالعه «Parent-child narrative talk» نشان داده است که گفت‌وگوهای والد – کودک در قالب داستان‌گویی (تبادل روایت) با رشد زبان و شناخت در کودکان همبستگی دارند. ([0search18])

• در مقاله NAEYC درباره «Learning Language and Literacy» آمده است که کودکان وقتی مکرراً در معرض داستان‌ها قرار گیرند، دایره واژگان‌شان گسترش می‌یابد و جملات پیچیده‌تری به کار می‌برند. ([0search28])

  

تأثیر بر تخیل، خلاقیت و ارتباط فرهنگی

• قصه‌گویی باعث فعال شدن تصویرسازی ذهنی کودک می‌شود؛ مغز کودک در گوش دادن به داستان به گونه‌ای عمل می‌کند که تصاویر ذهنی می‌سازد و این تمرین تخیل را تقویت می‌کند. مطالعات NIRS نشان داده‌اند که هنگام شنیدن داستان، مناطق مغزی مرتبط با تصویرسازی فعال می‌شوند. ([0search8])

• قصه‌گویی خانوادگی، به کودک امکان می‌دهد «خودش داستان بسازد» یا بخش‌هایی از قصه را تغییر دهد، که این خود فعالیت خلاقانه است.

• قصه‌های خانوادگی، خاطرات و روایت‌های شخصی، به کودک حس هویت، پیوند فرهنگی، تاریخ خانوادگی و ریشه‌ها می‌دهد. مقاله Extension در زمینه قصه‌گویی خانوادگی تأکید می‌کند که این نوع قصه‌ها به تقویت مهارت زبان و فهم ساختار داستان کمک می‌کنند. ([0search33])

• روایت داستان همچنین جنبه‌های اجتماعی و عاطفی را فعال می‌کند — در داستان شخصیت‌ها مواجهه با چالش‌ها، عواطف، تصمیم‌گیری‌ها دیده می‌شود که کودک می‌تواند آن‌ها را تحلیل کند.

بخش دوم: مؤلفه‌ها و ویژگی‌های یک قصه‌گویی خانوادگی مؤثر

برای اینکه قصه‌گویی خانوادگی واقعاً تأثیرگذار باشد، لازم است مؤلفه‌هایی رعایت شوند که در پژوهش‌ها و راهنماهای سواد اولیه پیشنهاد شده‌اند:

۱. ساختار داستانی روشن
۲. زبان پویا و چندسطحی
۳. مکث و فرصت برای مشارکت کودک
۴. ترکیب تجربه کودک با داستان
۵. تغییر و تنوع در قصه‌گویی
۶. بازخوانی و توسعه روایت
۷. قصه‌گویی همراه با احساس و اجرا

در ادامه هر یک را توضیح می‌دهم:

۱. ساختار داستانی روشن

• قصه باید نقطه آغاز، اوج، و پیام یا پایان داشته باشد تا کودک بتواند جهت روایت را دنبال کند.

• شخصیت‌ها، مکان و زمان باید مشخص باشند — کودک نباید سردرگم شود.

• وجود چالش یا تضاد در داستان — شخصیت باید مشکلی داشته باشد که راه‌حلی بیابد — این عامل محرک روایت است.

• بلندگوی قصه می‌تواند از ساختار «قصه‌گویی کلاسیک» بهره ببرد: معرفی، اوج، حل تضاد، پیام یا بازتاب.

۲. زبان پویا و متنوع

• استفاده از واژگان نو و توصیفی (مثلاً صفت‌ها، قیدها, افعال حرکتی)

• افزودن جملات ساده و جملات مرکب به تناسب کودک

• به‌کارگیری عبارات کوتاه و تکرارشونده برای انتقال پیام و تثبیت واژگان

• تغییر لحن، ایما و اشاره (prosody) در زمان گفتن قصه — جمله را آهسته، بلند، زمزمه‌ای بگویید تا توجه کودک جلب شود

• استفاده از تضادها، ضدونقیض‌ها، پرسش‌ها در زبان قصه باعث تحریک فکر کودک می‌شود

۳. مکث و فرصت برای مشارکت کودک

• در نقاط کلیدی داستان توقف کنید و از کودک بپرسید: «فکر می‌کنی بعدش چه می‌شود؟»، «اگر تو جای او بودی چه می‌کردی؟»

• اجازه دهید کودک بخش‌هایی از داستان را کامل کند یا حدس بزند

• اگر کودک سکوت کرد، والد می‌تواند راهنمایی کند یا سؤال دیگری بپرسد

• مشارکت کودک در روایت باعث می‌شود قصه برای او زنده‌تر شود

  

۴. ترکیب تجربه کودک با داستان

• به خاطرات، تجربیات و محیط زندگی کودک اشاره کنید: «یادته آن روز که ما به باغ رفتیم؟ مثل همین باغ داستان است»

• پرسش‌هایی بپرسید که کودک بتواند تجربهٔ خودش را ربط دهد

• این کار باعث می‌شود کودک احساس کند «قصه برای من است» و بیشتر با آن درگیر شود

۵. تغییر و تنوع در قصه‌گویی

• هر بار قصه را به شکل متفاوت روایت کنید — تغییر صداها، ترتیب رویدادها، جزئیات جانبی

• از قصه‌های مختلف استفاده کنید — افسانه، تاریخچه خانوادگی، داستان شخصی، داستان ساختنی

• ترکیب قصه با عروسک، تصویر، حرکت یا نمایش بدنی

  

۶. بازخوانی و توسعه روایت

• بعد از اتمام داستان، می‌توانید قصه را دوباره با تغییر جزئی روایت کنید

• از کودک بخواهید بخش‌هایی از داستان را خودش تعریف کند

• می‌توانید ادامه داستان را بسازید یا شخصیت جدید اضافه کنید

• این توسعه روایت به کودک می‌آموزد که داستان‌ها زنده‌اند و قابلیت تغییر دارند

۷. قصه‌گویی همراه با احساس و اجرا

• هنگام تعریف قصه، با احساس، تن صدا را تغییر دهید، حرکت بدن، ژست، استفاده از ابزار (عروسک، ماسک کوچک، لباس)

• اجرای ساده (مثلاً تقلید صدای حیوانات، حرکت شخصیت‌ها) جذابیت قصه را افزایش می‌دهد

• این اجرا باعث می‌شود کودک بیشتر در دنیای داستان حضور یابد

بخش سوم: راهکارهای عملی برای والدین در خانه

در این بخش، توصیه‌هایی کاربردی برای والدینی که می‌خواهند قصه‌گویی خانوادگی را به بخشی پایدار از زندگی خود تبدیل کنند، ارائه می‌دهم:

1. زمان منظم قصه‌گویی
    – زمانی کوتاه و ثابت در روز (مثلاً شب قبل خواب، عصر، هنگام سفر در ماشین)
    – حتی اگر فقط ۵–۱۰ دقیقه باشد، استمرار مهم است

2. آماده‌سازی ذهنی قبل از قصه
    – عنوان کوتاهی بگویید یا تصویری نشان دهید
    – کودک را در حدسه‌زنی دعوت کنید

3. استفاده از قصه‌های خانوادگی و خاطرات شخصی
    – از داستان‌هایی که برایتان خاطره‌ساز بوده‌اند، تعریف کنید
    – این داستان‌ها معمولاً برای کودک جذاب‌ترند چون ریشه در زندگی خانواده دارند

4. گزارش قصه‌گویی را ساده کنید
    – ابتدا قصه را به زبان ساده تعریف کنید، سپس جزئیات را به تدریج اضافه کنید
    – اگر فراموش کردید موضوعی را بگویید، در بازخوانی اضافه کنید

5. ابزار ساده همراه داشته باشید
    – عروسک کوچک، کلاه، پوستر کوچک، اشیای روزمره برای نقش‌آفرینی
    – تصویرهای تاریخی یا عکس‌های خانوادگی می‌توانند قصه را ملموس‌تر کنند

6. ترغیب کودک به مشارکت فعال
    – بپرسید «می‌خواهی این شخصیت چه نامی داشته باشد؟»
    – اجازه دهید کودک بخشی از روایت را خودش بسازد
    – اگر کودک مقاومت کرد، فشار نیاورید؛ به تدریج مشارکت را افزایش دهید

   

7. پیوستگی و انعطاف
    – اگر یکی دو شب قصه خوانده نشد، دوباره شروع کنید
    – قصه را در موقعیت‌های مختلف (مسافرت، پیاده‌روی، حیاط) تعریف کنید
    – اگر کودک بزرگ‌تر شد، به قصه‌های طولانی‌تر یا پیچیده‌تر بروید

8. بازخوانی و توسعه
    – هر هفته یا هر ماه، داستان‌آهایی را از گذشته بازگو کنید
    – قصه‌های کودکانه را با تغییر پرسش و جزئیات بازتعریف کنید
    – کودک را تشویق کنید که خودش قصه‌ بسازد

نتیجه‌گیری

قصه‌گویی خانوادگی نه فقط سرگرمی است، بلکه ابزاری قدرتمند برای رشد زبان، سرزندگی تخیل و تقویت پیوند عاطفی است. وقتی والدین با مهارت و عشق داستان می‌گویند، کودک نه تنها شنونده نیست بلکه شریکی در خلق معنا می‌شود.

چند نکته‌ی کلیدی:

• قصه‌گویی مداوم و منظم تأثیرات بزرگ دارد

• مشارکت کودک، مکث و گفت‌وگو سازنده را فراموش نکنید

• قصه‌هایی از زندگی خانواده و خاطرات شخصی تأثیر بیشتری دارند

• تنوع، اجرا و بازخوانی قصه به تکرار و عمق معنی کمک می‌کنند

• قصه‌گویی را بخشی از زندگی روزمره کنید، نه فعالیتی جداگانه

مقدمه

دورهٔ بین ۳ تا ۶ سال، مرحله‌ای حیاتی در رشد سواد پیشینی کودکان است. کودک در این سال‌ها از صرف شنونده منفعل به کنشگر در دنیای زبان و تصویر تبدیل می‌شود. انتخاب کتاب مناسب در این دوره می‌تواند تأثیر بسیار بزرگی بر علاقه، درک و آمادگی او برای خواندن مستقل بگذارد.

مطالعه مفهوم سواد شکوفایی (Emergent Literacy) نشان می‌دهد که پیش از آنکه کودک بخواند و بنویسد، تعامل او با متن، تصویر و گفتگو دربارهٔ داستان، بخش مهمی از فرآیند سواد‌آموزی است. (Wikipedia)
راهنماهای حرفه‌ای مانند Reading Rockets و CLEL نیز معیارهایی عملی برای انتخاب کتاب‌های تصویری در دوران پیش‌دبستانی ارائه داده‌اند. (Reading Rockets)

در این مقاله ابتدا معیارها و ریزمعیارهای انتخاب کتاب مناسب را بررسی می‌کنیم، سپس به نکات عملی، چالش‌ها و مثال‌ها می‌پردازیم.

بخش اول: چیستی «کتاب مناسب» برای کودکان ۳ تا ۶ سال

برای اینکه بدانیم چه کتابی مناسب است، باید ببینیم کودک این دوره به چه ویژگی‌هایی نیاز دارد:

بر مبنای این خصوصیات، چند معیار کلی برای انتخاب کتاب وجود دارد که در ادامه بررسی می‌شوند.

بخش دوم: معیارها و ریزمعیارهای انتخاب کتاب مناسب

۱. تناسب زبان و ساختار متن

• ترجیحاً جملات کوتاه، ساده و روان باشد، نه طولانی و پیچیده.

• استفاده از تکرارها، واژگان پیش‌بینی‌پذیر و عباراتی که کودک بتواند حدس بزند یا در خواندن مشارکت کند.

• متنی که خواندن بلندخوانی را تسهیل کند؛ یعنی بتوان آن را در یک نشست نسبتاً کوتاه تمام کرد، بدون بیرون ماندن از ظرفیت کودک. (راهنمای Nemours) (nemours.org)

• وجود فرصتی برای «جابجایی گفت‌وگو»؛ یعنی امکان مکث در نقاطی از داستان و سؤال کردن دربارهٔ آن. این مؤلفه در طرح‌های بلندخوانی تعاملی مهم است.

۲. تصویر و هم‌آیی تصویر با متن

• تصویر باید نه فقط تزیینی باشد، بلکه روایت را تقویت کند؛ تصویرها باید جزئیات اضافی به کودک ارائه دهند.

• در انتخاب تصویرها به تنوع زاویه دید، جزئیات پس‌زمینه و هماهنگی رنگ توجه شود.

• استفاده از تصویرهایی که کودک بتواند در آن‌چه دیده، سؤال کند: «چه چیزی در تصویر می‌بینی؟»، «چرا آن شخصیت آنجا ایستاده؟»

• انتخاب کتاب با کیفیت تصویری خوب — رنگ، وضوح و طراحی جذاب — می‌تواند انگیزه کودک را برای ورق زدن و بازنگری افزایش دهد. کتابخانه‌ها و راهنماهای انتخاب تصویر تأکید می‌کنند بر تصویرهای غنی و واضح برای گروه سنی پیش‌دبستانی. (clel.org)

۳. پیام، مضمون و ارزش اخلاقی

• هر کتاب باید پیام مناسبی برای کودک پیش‌دبستانی داشته باشد: ارزش‌هایی مانند دوستی، همدلی، مواجهه با ترس‌ها، همکاری، پذیرش تفاوت‌ها.

• پیام کتاب نباید تحکّمی یا تک‌بعدی باشد؛ بهترین موارد آن‌هایی‌اند که پیام را به صورت ضمنی در داستان بگنجانند نه با پند و اندرز آشکار.

• مضمون کتاب باید به زندگی و تجربه کودک نزدیک باشد تا بتواند ارتباط برقرار کند.

• تنوع فرهنگی و نماینده بودن کودکان با زمینه‌های مختلف (نژاد، خانواده، شرایط اجتماعی) در کتاب‌ها اهمیت دارد؛ بینش «آینه و پنجره» در ادبیات کودکان توصیه می‌شود — یعنی کودک هم خودش را در کتاب ببیند و هم دنیاهای دیگر را بشناسد.

۴. ادبیات انگیزشی و لذت‌بخش

• کتابی که کودک بخواهد بارها آن را بخواند؛ جذابیت باید به‌قدری باشد که «خواندن تکراری» برای کودک خوشایند باشد.

• طنز، کلام آهنگین، بازی با کلمات، اضافه کردن صداها (onomatopoeia) از ویژگی‌های کتاب‌های سرگرم‌کننده‌اند.

• پیش‌بینی‌ها و متن قابل کامل‌شدن توسط کودک (مثلاً جملاتی که کودک بتواند کلمه آخر را حدس بزند) در لذت خواندن مؤثرند.

  

۵. توجه به تصویرهای بدون متن یا کم‌متن

• کتاب‌هایی که تصویر محور و کم‌متن هستند، فرصت می‌دهند کودک تصویرها را «بخواند»، داستان خودش را بسازد و در گفت‌وگو مشارکت کند.

• این کتاب‌ها مناسب زمانی هستند که کودک علاقه‌مند به روایت تصویر باشد و بزرگسال بتواند داستان را بر اساس تصویرها پیش ببرد.

۶. وضوح و کیفیت چاپ

• قطع کتاب باید مناسب دست کودک باشد (نه خیلی بزرگ و نه خیلی کوچک)

• صفحات باید مقاوم و ضخیم باشند (کتاب‌های برد، مقوایی)

• چاپ با رنگ خوب، کیفیت تصویر بالا و صفحات بدون برق زیاد که بازتاب نور مزاحم نشود

۷. تنوع ژانرها و موضوعات

• ترکیبی از داستان، غیرداستان (آشنا با حیوانات، طبیعت، اشیا)

• کتاب‌هایی درباره احساسات، روابط بین فردی، تغییرات محیطی

• کتاب‌هایی با مفاهیم پایه مثل عدد، حروف، رنگ‌ها، شکل‌ها

• کتاب‌هایی با زمینه‌های متنوع فرهنگی

بخش سوم: نکات عملی و روش‌های کاربردی برای والدین و مربیان

در این بخش، توصیه‌های عملی برای انتخاب کتاب مناسب و استفاده بهینه از آن در خواندن با کودک ارائه می‌شود:

۱. مشارکت کودک در انتخاب

• اجازه دهید کودک در انتخاب کتاب دخیل باشد (جلد را ببیند، پیشنهادی بدهد)

• اگر کودک بین دو کتاب مردد است، هر دو را به طور مشترک انتخاب کنید

• مشارکت کودک باعث حس مالکیت بر کتاب می‌شود

  

۲. آزمون کوتاه کتاب قبل از خرید

• هنگام انتخاب کتاب، چند صفحه اول آن را با کودک بخوانید یا تصویرها را با او نگاه کنید

• اگر کودک علاقه نشان داد و تصویرها را بررسی کرد، نشانه خوبی است

• اگر کودک در نیمهٔ کتاب خسته شد یا علاقه‌اش کم شد، احتمالا آن کتاب مناسب نیست

۳. ترکیب و تنوع در قفسه خانه

• کتاب‌هایی با سبک‌های متفاوت — داستانی، غیرداستانی، کم‌متن، تصویر محور

• تغییر مرتب کتاب‌ها در قفسه تا تازگی حفظ شود

• کتاب‌های جدید را با کتاب‌های محبوب قدیمی ترکیب کنید

۴. زمان‌بندی مناسب خواندن

• جلسه‌های خواندن نه خیلی طولانی باشد (۱۰–۱۵ دقیقه یا کمتر بسته به حوصله کودک)

• اگر کتاب طولانی است، می‌توانید آن را در چند نشست بخوانید

• پیش‌بینی‌هایی در ابتدا انجام دهید تا کودک انگیزه داشته باشد ادامه دهد

۵. گفت‌وگو هنگام خواندن

• از تصویرها سؤال بپرسید: «چه چیزی در تصویر می‌بینی؟»، «چه جزئیاتی به نظرت مهم است؟»

• اگر متن کوتاه است، اجازه دهید کودک واژه یا بخش‌هایی را دوباره بگوید

• اگر چیزی در تصویر هست که در متن نیست، دربارهٔ آن حرف بزنید

• ارتباط با تجربهٔ کودک: «یادته وقتی ما در باغ بودیم، همین گل رو دیدی؟»

  

۶. بازخوانی و بررسی بیشتر

• کتاب محبوب را چند بار بخوانید و در هر بار عمق بیشتری بدهید

• در بازخوانی می‌توان به جزئیات تصویر پرداخت یا پیام‌های ضمنی را بررسی کرد

• در دفعات بعدی جملاتی را حذف کنید و از کودک بخواهید خودش آن‌ها را کامل کند

۷. انعطاف و انتخاب مناسب وضعیت کودک

• اگر کودک خسته یا بی‌حوصله است، از کتاب کم‌متن یا تصویرمحور استفاده کنید

• گاهی فقط تصویری را ببینید، نقاشی‌اش کنید و داستان بسازید

• اجازه دهید کودک خودش کتاب را برگرداند یا در بخش‌هایی نقش بگیرد

بخش چهارم: چالش‌ها، ملاحظات و پژوهش‌های مرتبط

در کنار مزایا، انتخاب کتاب مناسب با چالش‌هایی همراه است که باید به آن‌ها دقت کرد:

• والدین ممکن است تحت تأثیر طراحی زیبا یا محبوبیت صرف کتاب قرار گیرند، بدون توجه به تناسب محتوایی (مطالعه «Parent book choices: How do parents select books …» نشان داده انتخاب والدین معمولاً تحت تأثیر ظاهر کتاب و برند است). (PMC)

• برخی کتاب‌های تصویری ممکن است بیش از حد پیچیده باشند یا تصویرها و جزئیات زیاد داشته باشند که کودک را از تمرکز بر روایت باز دارند

• اگر پیام کتاب آشکار باشد (پندآموزی مستقیم)، کودک ممکن است آن را رد کند یا اثر آن کمرنگ شود

• لازم است که تصویر و متن با هم هماهنگ باشند؛ عدم هم‌آیی بین تصویر و متن می‌تواند سردرگمی ایجاد کند

• نادیده گرفتن تنوع فرهنگی و نماینده‌بودن ممکن است کودک را از تجربه کامل کتاب محروم کند

در پژوهش‌های جدید نیز تلاش شده است به ابزارهایی به والدین کمک شود تا سؤال‌هایی هوشمندانه‌تر هنگام خواندن با کودک مطرح کنند که گفتگو را عمیق‌تر کند (مانند پروژه ContextQ). (arXiv)

نتیجه‌گیری

انتخاب کتاب مناسب برای کودکان ۳ تا ۶ سال، از «تصویر تا پیام»، یک هنر و علم هم‌زمان است. کتابی که نه تنها جذاب باشد بلکه متناسب با توان زبانی کودک، تصویر قوی داشته باشد، پیام ارزشمند در دلش داشته باشد و امکان گفت‌وگوی تعاملی را فراهم کند، می‌تواند تجربه خواندن را به نقطه عطفی در زندگی کودک تبدیل کند.

چند نکته کلیدی:

• به زبان، تصویر و پیام کتاب توجه کنید

• کتاب‌های متنوع با ژانرهای مختلف داشته باشید

• کودک را در انتخاب کتاب دخیل کنید

• کتاب را با مکث و گفت‌وگو بخوانید

• بازخوانی و عمق دادن به داستان را جدی بگیرید

• از ظاهر صرف کتاب غافل نشوید، اما آن را معیار اصلی نکنید

• تنوع فرهنگی و نماینده بودن را در انتخاب در نظر داشته باشید